سه شنبه, 27 شهریور 1397

هفته‌نامه شماره 528: 26 شهریور 1397

سبزه‌ای را بکنم خواهم مرد

- رضا مسلمی‌زاده

این یادداشت قرار بود در ویژه‌نامه‌یی از گل‌گهر که به کاشت درخت اختصاص داشت چاپ شود و به دلایلی از چاپ در آن ویژه‌نامه باز ماند و اکنون با اندکی تغییر تقدیم خوانندگان  می‌شود.

جهان قدیم است؛ بسیار قدیم و عمر جمیع آدمیان در برابر قدمت آن بسیار ناچیز. انسان موجودی متاخر است  و تازه‌وارد که در گوشه‌ی کوچکی از این جهان پهناور که به آن کره‌ی زمین می‌گویند، سکنی گزیده است. تا پیش از حضور آدمی بر کره‌ی زمین، حیات به گونه‌یی نظم یافته بود که اگر تهدیدی از بیرون آن را برهم نمی‌زد، می‌توانست با نظم خودیافته‌اش هزاران هزار سال بر دوام بماند. انسان؛ این تازه‌وارد به مجموعه‌ی حیات، چونان میهمان ناخوانده‌یی، از نخستین روزهای حضورش در پی غلبه بر طبیعت برآمد و لاجرم آن نظم پیشین را به نفع خویش به هم زد. هر روز ابزاری تازه ساخت که قدرتی تازه در غلبه بر طبیعت به انسان می‌بخشید. انسان البته در روزگار شکار و دامپروری و کشاورزی، چندان تاثیرگذار و آسیب‌زا نبود. لقمه نانی به کف می‌آورد و می‌خورد و اگر زخمی بر طبیعت می‌زد، طبیعت فرصت التیام آن را داشت و هم از این رو بود که نابودگری انسان چندان به چشم نمی‌آمد. مصیبت از زمانی رخ نمود که عصر صنعت آغاز شد. انسان چون به عصر صنعت پا نهاد و به ماشین مجهز گشت، دیری نپایید که آب و خاک و کوه و جنگل و دریا را جولانگاه تاخت‌وتاز خویش قرار داد و با رقابتی حریصانه بر سر کسب منابع ثروت، روند نابودی طبیعت را تند و تندتر کرد. انسان سرش به کسب ثروت مشغول بود و از پیرامون خویش در غفلت؛ به شکستن و بریدن و دریدن دلخوش! انسان فرزند طبیعت است و از بودن در دامان مادر خویش لذت می‌برد. ای دریغا از این مادرکشی!

برداشت بی‌رویه از منابع گوناگون آب و خاک، قطع درختان و تولید انواع و اقسام زباله‌هایی که چندین برابر عمر آدمی در طبیعت باقی‌می‌مانند و بسیاری رفتارهای دیگر همانا مادرکشی است. انسان طبیعت را با استفاده از ماشین نابود می‌کند و سپس در چنبره‌ی ماشین خفه می‌شود. انسان از ماشین برای غلبه بر طبیعت استفاده می‌کند و مدتی بعد ماشین بر ضد خود او طغیان می‌کند. درد وقتی فزونی می‌گیرد که به خاطر ‌آوریم همه این ویرانگری‌ها، تنها در همین سده‌ی اخیر به وقوع پیوسته‌اند. سراسر حیات آدمی بر روی زمین در مقایسه با قدمت جهان پلک برهم‌زدنی بیش نیست اما در این چشم بر هم زدن، آدمیان چهره زمین را به شدت دگرگون كرده‌اند و اکنون سودای دگرگونی كرات دیگر را به سر دارند. انسان برای دستیابی به رفاه بیشتر در حال تخریب محیط خویش است و زندگی انسان روز به روز بیشتر اسیر آلودگی‌های صوتی، بصری و زیست‌محیطی.

در دوران کنونی که به عصر «پسا صنعت» مشهور است، انسان ناگزیر از تجدیدنظر در رفتار مخرب پیشین خویش است. دوران غفلت به سر‌ آمده و نمی‌توان نانی را که در به کف آوردنش ابر و باد و مه و خورشید و فلک درکارند، بی‌اعتنا به دهان نهاد. انسان نیازمند بازتعریف رابطه‌ی خویش با طبیعت است و برای برقراری رابطه‌یی کارآمد، لازم است رویکرد «صرفا بهره‌بردار» را به دیگرسو بیفکند و احسن‌الحالی خویش را در خوش‌حالی محیط پیرامونی خویش جست‌وجو کند. فرزند برآمده از خاک، لازم است با تاملی دوباره در نظام حکیمانه الهی، پای پیام‌های طبیعت بنشیند و درس بیاموزد. عالم مظهر عظمت خداوند و هر ورقش دفتری است؛ معرفت کردگار.  ثناگویان عظمت الهی را نشاید به هیچ گرفتن که «تسبیح‌گوی او نه بنی‌آدمند و بس»!

طبیعت زنده و باشعور است و انسان با جهانى ‏آگاه و هوشیار سر و کار دارد. این که ما با این زبان بیگانه‌ایم و آن را نمی‌فهمیم حاصل غفلت و نقص ماست.

این روزها همه جا سخن از توسعه‌ی پایدار است. هیچ توسعه و پیشرفتی بدون ارتباط مناسب با طبیعت و محیط زیست و بی‌توجهی به آثار و نتایج آن پایدار نیست. توسعه‌ی بی‌توجه به محیط زیست، سازی بدآهنگ و ناموزون را می‌ماند که گوشخراشی‌اش را فردا متوجه می‌شویم. فردایی که دیر است و جبرانش یا ناممکن است و یا هزینه‌ی هنگفتی به بار خواهد آورد. جهان ملک مشاع ماست اما ما مالکان آن نیستیم. ما مستاجران مستعجل این جهانیم و ماندن‌مان چندان نمی‌پاید. از در تولد وارد می‌شویم و چون مرگ در رسد، ناچار از تخلیه این کهن‌سرای دیرپا هستیم. این چند صباح را «خوش‌نشین» باید بود! خوشا خوش‌نشینی که عمارت را قدر بنهد!

بحران‌های زیست‌محیطی که در سال‌های اخیر یقه‌ی انسان را گرفته‌اند، موضوع حفاظت از محیط زیست را به یکی از مهم‌ترین مباحث کشورها، سازمان‌ها، نهادها و... تبدیل کرده‌اند. بحران فراتر از آن است که می‌پنداریم. هیچ انسانی از لطمات روزافزون محیط زیست برکنار نیست. شترِ آلودگیِ آب و خاک و هوا و... دیر یا زود دم خانه‌ی همه‌ی ما زانو می‌زند و در آن روز فقیر و غنی و رییس و مرئوس نمی‌شناسد. حفظ محیط زیست با نفس کشیدن و ماندن یا نابودی انسان و دیگر جانداران ارتباط مستقیم دارد. محیط زیستِ سالم، شرط اولیه و اساسی یک زندگی سالم است. مرگ هر بوته‌ی سبز، مرگ ما انسان‌هاست؛ «می‌دانم! سبزه‌یی را بکنم خواهم مرد».

امانتدار امین خداوند باشیم و شکرگزاری نعمت‌های او را در شکلی عملی تحقق ببخشیم: «اگر شراب خوری جرعه‌ای فشان بر خاک!» پاسداری از طبیعت، خدمت به خویشتن خویش است و برکت آن دیر یا زود به خود ما باز می‌گردد. «تو اگر در تپش باغ خدا را ديدي‌، همت كن»