گفت‌وگو با زهرا عرفانی برگزیده کشوری طرح «با من بخوان»

طرحی موفق برای مدرسه‌ای در حاشیه شهر

 حسین اطمینان

«نبود آموزش صحیح» همیشه به عنوان دلیلی برای به‌وجود آمدن مشکلات و ناهنجاری‌های اجتماعی مطرح می‌شود. جامعه‌شناسان معتقدند؛  افرادی که سیستم آموزشی رسمی ایران را پشت سر می‌گذارند، مهارت‌های زندگی را آموزش ندیده‌اند. ازپایین بودن سرانه مطالعه در ایران هم همیشه به عنوان یک معضل یاد می‌شود. موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات كودكان در تهران از سال 90 طرحی به نام «با من بخوان» را شروع کرد تا بتواند کودکان را با کتاب آشنا کند و مهارت‌های زندگی را با شیوه‌ای نوین آموزش دهد. این طرح در سال 2016 هم جایزه ترویج خواندن (IBBY) آساهی، یکی از معتبرترین جایزه‌های جهانی را به دست آورد. این طرح را سه سال پیش مؤسسه معراج اندیشه با کمک آموزش‌و‌پرورش در سیرجان اجرا کرد و حالا بیش از سه هزار دانش‌آموز را تحت پوشش قرار داده است. امسال زهرا عرفانی معلم پرورشی دبستان پسرانه شهید عزت‌آبادی یکی از مربیان برگزیده طرح با «من بخوان» در کشور بود و تندیس جبار باغچه‌بان را به دست آورد. با او در مورد این موفقیت و طرح با من بخوان به گفت‌وگو نشستم.

 چه ویژگی‌هایی باعث شد که طرح با من بخوان یکی از معتبرترین جوایز جهانی را به دست آورد؟

اول باید بگویم این یک طرح است که در کل ایران در حال اجرا است و از آن حمایت‌های جهانی می‌شود.  با من بخوان سه سال پیش در سیرجان از سوی موسسه معراج اندیشه شروع به کار کرد و آقای ملکشاهی و خانم پونه محمودی پیگیری‌های زیادی انجام دادند. مؤسسه معراج پشتیبانی مالی داشت و برای راه‌اندازی کارگاه از مربیان دعوت کردند که برای آموزش به سیرجان بیایند. پس از شروع این طرح خیلی از معلمان در آن شرکت کردند و من هم که مربی پرورشی بودم وارد این طرح شدم و خیلی به آن علاقه‌  پیدا کردم. سه استاد از سوی مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات كودكان  به سیرجان آمدند و به مربیان سیرجانی آموزش دادند. زمان آموزش من متوجه شدم این طرح در زمینه کتابخوانی فوق‌العاده است و در جنبه‌های مختلف دانش‌آموزان  را درگیر می‌کند. 

 در مورد ویژگی‌های طرح توضیح می‌دهید.

اولین موضوع این است که کتاب برای دانش‌آموزان بلندخوانی می‌شود. مربیان باید با رعایت قوانین خاص تن صدا را باید بالا و پایین ببرند. بعد از بلندخوانی مثلا  از دانش‌آموزان خواسته می‌شود در مورد شخصیت‌های اصلی نقاشی بکشند. بچه‌ها حین بلند‌خوانی سؤال می‌پرسند و یا ما از آنها سؤال می‌پرسیم و آنها در کتاب‌خوانی مشارکت دارند. تقویت مهارت‌های گفتاری و شنیداری، لذت بردن از ادبیات، افزایش تمرکز، توانا کردن بچه‌ها در درک مطلب، تجربه کردن احساس مشترک و افزایش توانایی برای ارایه دیدگاه‌ها در جمع از دیگر ویژگی‌های این طرح است. کودکان با این طرح به سمت کتابخوانی پیش می‌روند و در آینده سرانه مطالعه بالا می‌رود. الان آنها کتاب می‌آورند و می‌خوانند. این طرح بسیار انعطاف‌پذیر است کودکان کار، بچه‌های کارخانه، کودکان در محروم‌ترین روستاهای کشور و... می‌توانند در این طرح مشارکت داشته باشند.

 کتاب‌های خاصی خوانده می‌شود؟

بله. کسانی که این طرح را اجرا می‌کنند آموزش دیده‌اند و کتاب‌های این طرح همگی مفید و موثر هستند. همه کتاب‌ها تایید شده‌اند. هدف اصلی این طرح این است که همه بچه‌ها در دورترین نقاط ایران هم حق دارند کتاب با کیفیت بخوانند. 

 کتاب‌ها چه خصوصیاتی دارند و چه کسی آنها را انتخاب می‌کند؟

این کتاب‌ها زیر نظر گروه «با من بخوان» انتخاب می‌شوند. مؤسسه پژوهشی، بسته‌های کتاب را برای ما ارسال می‌کند. وقتی که کلاس‌ها را گذاشتند من متوجه شدم که یک کتاب خوب چه خصوصیاتی دارد. من بعد از این همه مطالعه و 7 سال کار در آموزش و پرورش تازه متوجه شدم که یک کتاب خوب چه خصوصیاتی دارد. هم از نظر ظاهری و هم جنس کتاب و محتوای آن. تصویرگری در کتاب‌ها خیلی مهم است و من تازه متوجه شدم که بهترین تصویرگران ونویسندگان کتاب کودک خارجی هستند. نویسنده‌های داخلی هم داریم ولی باید بیشتر شوند. اما من مطمئن هستم که با اجرای طرح «با من بخوان» از همین دانش‌آموزان نویسندگانی خواهیم داشت که کتاب‌های خوبی برای کودکان بنویسند. ما دانش‌آموزی داشتیم که کتاب مصور به او نشان دادیم و او برای این کتاب داستان بسیار خوبی نوشت و ما متوجه شدیم که این کودک استعداد زیادی در داستان‌نویسی دارد. دانش‌آموزانی داشتیم که کتاب طراحی می‌کردند.

 تفاوت این کتاب‌ها با کتاب‌های بیرون چیست؟ 

کتاب‌ها با کیفیت هستند. جنس کتاب خیلی خوب است و تصویرگری با نهایت دقت و در خدمت کتاب انجام شده است. فونت کتاب‌ها متفاوت است. کتاب‌های بیرون تصویرگری خاصی ندارند. وقتی شما کتاب را ورق می‌زنید متوجه تفاوت می‌شوید. مثلا در یک صفحه از کتاب‌های طرح کلیه ملت‌های گوناگون کنار هم جمع شده‌اند. معلولان با ویلچر رد می‌شوند و بقیه مراعات می‌کنند و آنها محل عبور مخصوصی دارند. یک سری جامعه‌شناس و روانشناس که تخصص خوب و علم و آگاهی دارند این کتاب‌ها را انتخاب می‌کنند. این موسسه کتاب‌ها را ترجمه می‌کند و با نویسندگان خارجی هم در ارتباط هستند. کتاب‌ها پرمایه‌‌اندو باعث رشد کودکان می‌شود. در زلزله کرمانشاه همین مربیان طرح با من بخوان حضور داشتند و خیلی از نظر تاثیرات روحی مؤثر بود. این طرح به بچه‌ها یاد می‌داد چگونه با سختی‌ها کنار بیایند. زمان زلزله کرمانشاه تصویرگر کتاب «پرنده کوچک» که ایرانی هم نیست به کرمانشاه آمد. بچه‌ها برای او نامه نوشتند و از او خواستند به کرمانشاه بیاید. 

 این طرح اجباری است یا دانش‌آموزان با استقبال از آن در طرح شرکت می‌کنند؟ 

نه برای شرکت در این طرح اجباری وجود ندارد اما همین‌که کتابخوانی را شروع می‌کنیم، دانش‌آموزان به شکل عجیبی به آن تمایل نشان ‌می‌دهند. وقتی نمی‌روم می‌گویند، خانم! چرا نمی‌آیید کتاب بخوانید.

 یعنی مثل کتاب‌های درسی خشک و بی‌روح نیستند؟

مکمل کتاب‌های درسی هستند. مثلا قسمت الفبا‌ورزی خیلی جالب است. حرف الف با استفاده از یک حیوان آموزش داده می‌شود. من در این طرح متوجه شدم یک بچه کرو ولال توانسته حرف بزند. در سیستان و بلوچستان یک بچه کرولال کلمه آب را گفته بود. موقعی طرح را در یک نقطه دورافتاده اجرا می‌کردند این بچه کرولال دیده بود و علیرغم مخالفت مدیر، معلم او را سر کلاس آورده بودند و پس از مدتی او کلمه آب را تلفظ کرده بود. از نظر علمی ثابت شده اگر از زمان جنینی و درماه‌های آخر بارداری کتاب بخوانند روی جنین تاثیر می‌گذارد و این گروه برای این موضوع هم کتاب دارد. برای نوزادان هم کتاب دارد ولی با شرایط خاص باید کتاب خواند.

 رده سنی طرح با من بخوان چیست؟

چیزی که مد نظر است از دوران جنینی تا سن 18 سالگی. این طرح در سیرجان کلاس اول تا سوم دوره اول ابتدایی اجرایی شده است. ولی ما کلاس‌های دوره دوم را هم درگیر کردیم. وقتی بچه‌های دوره دوم می‌دیدند ما ماسک درست می‌کنیم، نقاشی می‌کشیم، نمایش اجرا می‌کنیم، از ما می‌خواستند که این طرح را برای آنها هم اجرا کنیم. من در حین کتاب‌خوانی متوجه می‌شدم این بچه‌ها چقدر استعداد دارند که هنوز شناسایی نشده‌اند.

 یعنی کشف خلاقیت بود؟

بله. ما متوجه شدیم بچه‌هایی داریم که در زمینه‌های هنری و درسی استعداد فراوانی دارند. مثلا یک دانش‌آموز داریم که در بازیگری فوق‌العاده است و در این طرح شناسایی شد. وقتی برای اجرای نمایش به موسسه معراج اندیشه رفتیم همه تعجب کردند و گفتند تا حد توان‌مان از او حمایت می‌کنیم. 

 شما در یک دبستان پسرانه در حاشیه شهر این طرح را اجرا کردید، با توجه به این که این کودکان مشکلات اقتصادی و اجتماعی بیشتری نسبت به دیگر مدارس دارند پذیرش طرح از سوی کودکان سخت نبود؟

نه اصلا. در مدرسه ما مشکلات روحی و روانی بالاست. آمار فرزندان طلاق و یا بدسرپرست و بی‌سرپرست نسبت به مدارس دیگر بالاتر است. اما این طرح روی این افراد تاثیر بیشتری داشت. بچه‌هایی داشتیم که نقص عضو داشتند. مثلا یکی از دانش‌آموزان مادرزادی یک پای کوتاه داشت که با استفاده از کتاب «المر فیل رنگارنگ» این دانش‌آموز از انزوا بیرون آمد و خودش می‌گفت بیا برای من کتاب بخوان. یا مثلا دانش‌آموزی داشتیم که در اثر مرگ یکی از والدین آن شادابی قبلی را نداشت و به نوعی افسرده بود. با خواندن کتاب «پرنده قرمز» و «فرشته پدر‌بزرگ» خیلی جالب پذیرفت که مرگ یک موضوع طبیعی است. این کتاب‌ها رده دارند. 

 در مدرسه شما چه تعداد دانش‌آموز تحت پوشش این طرح قرار دارد؟

مدرسه ما 173 دانش آموز دارد که همه آنها تحت پوشش این طرح هستند. دانش‌آموزان ما یادگرفته‌اند با وسایل دورریختنی وسیله درست کنند مثلا دانش‌آموزی با وسایل اضافی و دروریختنی دستگاه سبزی‌خرد‌کن درست کرد. حفظ محیط زیست را به آنها آموزش می‌دهیم. نفر اول قصه‌گویی شهرستان از طرح با من بخوان مشخص شده است. این دانش‌آموز کلاس چهارم است. بچه‌هایی استعداد نقاشی فوق‌العاده دارند. کتاب را که می‌خواندم و می‌گفتم احساسی که به تو دست داده را نقاشی کن و او نقاشی خیلی پر‌معنی و زیبایی می‌کشید. گل و گیاه در کلاس‌ها کاشته‌ایم. 

 یکی از مشکلات کنونی ما عدم توجه به محیط زیست است. در این زمینه هم آموزشی وجود دارد؟

بله. کتابی مثل «من دنیا را دوست دارم» را برای بچه‌ها می‌خوانیم و به بچه‌ها آموزش می‌دهیم سعی کنند از وسایلی استفاده کنند که منجر به آسیب دیدن محیط زیست نشود. یا مثلا می‌گفتیم که هر برگ کاغذ از قطع شدن درختان به وجود آمده است و یا روشن کردن آتش ممکن است موجب سوختن جنگل شود. تاثیر این موضوع کاملا روشن است. من وقتی الان از بچه‌ها کاغذ می‌خواهم یک قسمت از کاغذ که نوشته نشده به من می‌دهند اما قبلا همه دانش‌آموزان کاغذی را پاره می‌کردند و می‌دادند. الان از پشت برگه‌ها هم استفاده می‌کنند.

 کلاس‌ها منظم برگزار می‌شوند؟

من معلم پرورشی هستم زمانی که معلم نیاید یا وقت بیکاری باشد من برای آنها این طرح را اجرا می‌کنم. اما نکته جالب استقبال دانش‌آموزان از این طرح است همه آنها از من می‌خواهند که برایشان کتاب بخوانم. نکته‌ای که باید بگویم این است که طرح شهاب در آموزش‌و‌پرورش در حال طراحی و اجراست و «با من بخوان» مکمل طرح شهاب است. چه خوب است که آموزش و پرورش شهر ما این طرح را تقویت و حمایت کند. این طرح فوق‌العاده مفید است.

 این طرح چه تاثیری بر روی دانش‌آموزان گذاشته؟

این طرح فوق العاده در مدرسه ما که حاشیه شهر است جواب داده. بسیاری از دانش‌آموزان ما با یکی از والدین زندگی می‌کنند که اجرای این طرح روی آنها اثرگذار بوده است. آنها وقتی عصبانی می‌شدند همدیگر را می‌زدند. پرخاشگر بودند و نمی‌دانستند در این شرایط چه بکنند. با سه کتاب «خرگوش کوچولوی عصبانی»، «خرگوش کوچولوی ترسو» و «خرگوش کوچولوی خوشحال» این را به آنها یاد دادیم که وقتی عصبانی هستند چه کارهایی می‌توانند بکنند و چه واکنشی باید نشان دهند. با من بخوان مهارت‌های زندگی را خیلی عالی به آنها آموزش می‌دهد. ما باید ابتدا مهارت‌های زندگی را به افراد آموزش دهیم این خلا در آموزش‌وپروش وجود دارد و با این طرح و طرح‌هایی که آموزش‌وپرورش اجرا می‌کند می‌تواند این خلا پر شود.

 در انضباط و درس بچه‌ها هم تاثیر گذاشته؟

درس که صددرصد. بیایید از همکاران آموزشی سؤال کنید. روی انضباط هم تاثیر داشته، نمی‌گویم صددرصد ولی خیلی تاثیر داشته است. چند وقت پیش ما بچه‌ها را به سینما بردیم و انضباط و نظمی که بچه‌های مدرسه ما داشتند واقعا قابل مشاهده بود. خیلی آرام و با نظم بودند. 

 شما چه کارهایی انجام دادید که رتبه برتر را کسب کردید؟

هر موفقیتی با عنایت خدا و نتیجه‌ی خدمتی بود که به مادرم کردم. البته همسرم هم در این راه خیلی به من کمک کرد و باید از او تشکر کنم. همه مدارس سیرجان از پایه اول تا سوم این طرح را اجرا کردند اما من همه پایه‌ها را در ابتدایی درگیر کردم. وقتی طرح را شروع کردم برخی همکاران به نوعی مخالفت کردند که تو مگر دردسرت کم است و بیکاری؟ چرا این‌قدر زحمت می‌کشی. من یک هفته رنگ دفتر را به خود نمی‌دیدم. از بس علاقه داشتم. همکارانی داشتیم که در حال بازنشستگی بودند و مایل نبودند در این طرح همکاری کنند ولی بعد که متوجه شدند چه نتایجی دارد، مایل شدند. همکارهایی داشتم که مایل نبودند ولی الان پس از مشاهده نتایج دنبال این هستند که آموزش این طرح کی شروع می‌شود. یکی دیگر از مواردی که باعث این رتبه شد کاردستی‌هایی بود که خود دانش‌آموزان می‌ساختند و والدین این کارهای دستی را انجام نمی‌دادند. این تفاوت کاملا مشهود بود مثلا از یک کارتن وسیله ساخته بودند. تاثیری که روی بچه ها گذاشته بود و اشتیاقی که آنها برای این طرح داشتند، هم یکی دیگر از دلایل بود. من در حین خواندن شیوه‌های نوینی استفاده می‌کردم. مثلا از دانش‌آموزان می‌خواستم عروسک کلاغ درست کنند و ما در داستان‌خوانی از همان عروسک استفاده می‌کردیم. تعداد کتاب‌هایی که خوانده بودیم هم بالا بود.

 برای این طرح مکان مخصوصی دارید؟

نه. کل کارهایی که انجام دادم در یک اتاق سه در چهار بود. حتی میز هم نداشتیم و یک پرینتر را به عنوان میز قرار دادیم. یک چهارپایه داشتیم که روی آن چوب گذاشتیم و پارچه رویش کشیدیم. از هیچ، همه چیز ساختیم. 

 چه تعداد کتاب در سال برای دانش‌آموزان می‌خوانید؟

سال قبل 25 کتاب. کلا بسته‌هایی که برای ما ارسال می‌شود را می‌خوانیم. 

 کتاب به بچه ها امانت داده می‌شود؟

بله دادیم. ولی تعداد کتاب های ما کم هستند و همیشه باید بخوانیم. در کلاس هم کتاب را به آنها می‌دهیم. اما چون کم هستند و ممکن است آسیب ببینند برای دادن کتاب‌ها به دانش‌آموزان محدودیت داریم. جالب است بدانید ما یک کتاب را از متن فارسی به انگلیسی برگرداندیم. ما بچه‌های افاغنه در مدرسه‌مان زیاد داریم و همه در این طرح شرکت می‌کنند. در این طرح هر فرهنگی باید کتاب با کیفیت بخواند. ما در این طرح یاد می‌گیریم با هر قومیتی هستیم همه یک روز می‌میریم و مساوی هستیم.

 شما گفتید دانش‌آموزان همه پایه‌ها در مدرسه شما با این طرح آشنا شده‌اند وقتی به مقطع بالاتر می‌روند. آیا نیاز نیست که با من بخوان آنجا هم ادامه پیدا کند؟

چرا! خیلی نیاز است. بچه‌هایی که از مدرسه رفته‌اند با من تماس داشتند و می‌گویند که ما به مقطع بالاتر رفتیم و هیچ خبری نبود. من از مسئولان آموزش و پرورش خواهش می‌کنم این طرح را در مقاطع بالاتر هم اجرا کنند. کتاب‌ها تا سن 18 سالگی طراحی شده است. این طرح باید گسترش پیدا کند. من  از مسئولان آموزش و پرورش و معراج اندیشه که واقعا حمایت کردند، تشکر می‌کنم.