روایت پاسارگاد از مشکلاتی که معدن تخت گنبد برای مردم به وجود آورده است

انفجارهای  رعب‌آور

 مردم: شما که نمی‌دانید موقع انفجار چه بر سر ما می‌آید، معدن اراضی‌مان، چراگاه‌های‌مان، آب‌های‌مان را نابود کرد

 رییس اداره محیط‌زیست: اینکه می‌گویند انفجارها باعث آلودگی آب‌های‌زیرزمینی یاخشک‌شدن قنات‌ها می‌شود ادعایی‌ست که اثبات نشده است

 زهرا خواجویی‌نژاد

«هربار که انفجار می‌شود بچه‌ها از شدت ترس جیغ و داد می‌زنند. این‌قدر می‌ترسند که تا ساعت‌ها از داخل خانه بیرون نمی‌آیند.» آقای شهسواری این را می‌گوید و ادامه می‌دهد به تازگی اهالی روستای تخت گنبد زن و بچه‌های‌شان را به روستای عزت‌آباد فرستاده‌اند تا هم از گزند سرما و هم از شر صدای انفجارهای معدن«تخت گنبد»  در امان باشند.

باد سرد پاییزی چنان محکم به صورتم می‌خورد که از سر تا پایم یخ می‌کند. آقای شهسواری که راهنمای ماست می‌گوید «گفتم همراه‌تان لباس گرم بیاورید. چهارگنبد منطقه سردسیری سیرجان است. منطقه‌ای که تا نیامدن معادن مس وضعیت عالی داشت. حالا حرف‌مان با معدن مس چهارگنبد نیست. از وقتی معدن تخت‌گنبد آمده وضعیت وحشتناک شده است.» او با انگشت به تانکر اسید معدن تخت گنبد که در حال عبور است اشاره می‌کند و می‌گوید روزانه 12 تانکر 30 هزار لیتری   اسید می‌آید. او سپس به سخن رییس محیط‌زیست در گفت‌وگو با یکی از نشریات اشاره می‌کند که گفته است این معدن فعلا فعالیتی ندارد؛ « در عجبم چطور رییس اداره محیط‌زیست گفته است  معدن فعالیتی ندارد. آخرین حرفی که رییس محیط‌زیست درباره این معدن به ما زد گفت من می‌ترسم. گفتیم از چه می‌ترسید؟ شما قانون را اعمال کنید، خب می‌ترسید مدیر نشوید استعفا دهید. یا مثلا منابع طبیعی750 هکتار زمین غیر از اراضی که خود معدن تصرف کردند به معدن واگذار کرده‌اند.از رییس منابع‌طبیعی علت کارشان را می‌پرسیم می‌گوید نامه‌اش از تهران آمده است.» او برای اینکه فاجعه این ماجرا را اثبات کند می‌گوید: «روش‌های اسیدی در همه‌جای دنیا منسوخ شده است. شهرکی با 4 هزار نفر جمعیت در هند به دلیل احداث کارخانه اسید همه سرطان گرفتند. این روش در دنیا ملغی شده است. حتی در ایران هیچ معدنی به وسیله اسید کار نمی‌کند. محیط‌زیست روی این موضوع چشم بسته است. تمام مدیرکل‌ها این وضعیت را نادیده می‌گیرند اصلا انگار ما را نمی‌بینند». 

نزدیک‌ترین روستا به معدن تخت‌گنبد، روستای کوچک تخت‌گنبد است. روستایی که به گفته ساکنانش با معدن 100 متر بیشتر فاصله ندارد.  شهسواری ادامه می‌دهد؛ «‌راه روستای تخت گنبد از وسط معدن می‌گذشت اما همین که معدن فعالیتش را آغاز کرد راه رفت‌و‌آمد را بر روی روستاییان بست و آن‌ها مجبور شدند از جاده روستای کرپوییه رفت و آمد کنند. وقتی انفجار می‌شود وحشتناک است، مثل زلزله است تازه ما در روستای بالایی-کرپوییه- هستیم لرزش زمین را احساس می‌کنیم. به خاطر همین انفجارها خیلی از قنات‌ها پر شدند. او ادامه می‌دهد: الان معدن برای ادامه فعالیت‌های معدنی‌‌اش نیاز به آب دارد که سه تا چاه زدند و دوباره می‌خواهند 12 حلقه چاه بزنند و با این چاه‌های‌شان بحران آب به وجود می‌آید. 52 قنات و چشمه در این منطقه در آینده همه خشک می‌شوند.» وی معتقد است معدن بعد از چاپ مطلب هفته گذشته پاسارگاد حفر 12 حلقه چاه را متوقف کرده است.

دوشنبه هفته گذشته نشریه پاسارگاد در مطلبی تحت عنوان«چهارگنبد در حال نابودی است» از تجمع اهالی روستای چهارگنبد در اداره آبیاری سیرجان خبر داده بود.«اینکه معدن مس تخت گنبد سه چاه آب غیرمجاز حفر کرده است و باز هم در حال حفر 12 حلقه چاه است. مردم در آن جلسه گفته بودند با حفر چاه‌ها منطقه با بحران مواجه می‌شود. در آن جلسه قرار شد اداره آبیاری در هفته گذشته نماینده‌ای را برای بررسی موضوع به منطقه بفرستد اما تا امروز خبری از فرستاده شدن نماینده آبیاری برای بررسی موضوع نشد.» شهسواری می‌گوید:« نماینده اداره آبیاری گفته فعلا فرصت ندارم تا ده روز دیگر می‌آیم».

به روستای تخت‌گنبد که می‌رسیم اهالی یکی یکی از خانه‌های‌شان بیرون می‌آیند. وقتی می‌پرسم فاصله‌تان با معدن چقدر است، یکی از اهالی، تپه‌ی نزدیک روستا را نشان می‌دهد و می‌گوید: پشت این تپه انفجار می‌شود. معدن تخت گنبد در ماه دو بار انفجار دارد. انفجارها بسیار  وحشتناک است، گرد و خاکی شدید بلند می‌شود، سنگ‌‌ها پرتاب می‌شوند. صدا خیلی مهیب است. مثل زلزله تمام روستا می‌لرزد البته برای مردم عادی شده است اما بچه‌ها هنوز عادت نکردند و می‌ترسند. هرچند یک ساعت قبل از انفجار از طرف معدن می‌آیند و خبر می‌دهند که روستا را تخلیه کنیم. اما باز هم برای مردم مشکل به وجود می‌آید. مگر می‌شود چند ساعت از روستا بیرون رفت.

پیرمردی که با عصا راه می‌رود می‌گوید: «‌وقتی انفجار می‌شود نه جرات می‌کنیم توی اتاق برویم نه بیرون باشیم. حالا ما مردها بیرون می‌‌آییم اما زن‌ها مجبورند با بچه‌ها ساعت‌ها توی خانه باشند. چون انفجار حدود دو ساعت طول می‌کشد و اغلب اوقات بین ساعت 11 تا 1 ظهر است. آخرین باری که انفجار انجام شده حدود 10-15 روز پیش بوده است. لابدیم صبر کنیم تا آتش‌بازی معدن تمام شود. در این روستا حدود 25 خانوار ساکن هستند. در این منطقه 52 قنات وجود دارد و فقط 5 تاقنات در همین محدوده تخریب صددرصد قرار دارد، که یکی از قنات‌ها کامل خشک شده و بقیه هم کم‌آب شده‌اند». 

او با دست سنگ‌هایی که اطراف ریخته شده است  را نشان می‌دهد و می‌گوید: «این‌ها در اثر انفجار ریخته شده است. می‌پرسم تا به حال اعتراض‌تان را به گوش مسئولان رساندید؟ صدمرتبه به مهندسای معدن گفتیم، یک‌سری رفتیم در محل انفجار نشستیم تا اجازه انفجار ندهیم. مسئولان آمدند و تهدید کردند که این اغتشاش علیه نظام است. همین تهدیدها باعث شد جلوی کار را رها کنیم. یکی دیگر از ساکنان می‌گوید: «قدمت این روستا خیلی بالاست پشت در پشت‌مان در اینجا زندگی می کردند، زمانی ما اینجا بودیم اصلا اسمی از این معدن نبود، معدن الان 6 سال است که فعال شده است. مردم اینجا عشایر هستند. یک سال که خشکسالی شد آمدند با سنگ، چوب و گِل این خانه‌ها را ساختند که اصلا استقامت ندارد و احتمال تخریب در اثر لرزش انفجار وجود دارد». 

او می‌گوید: «خانم شما که نمی‌دانید موقع انفجار چه برسر ما می‌آید. انگار جنگ شده است. یک خانواده در این روستا وجود دارد که هربار انفجار می‌شود بچه‌شان تشنج می‌گیرد. البته الان  به خاطر مدرسه بچه‌های‌شان ساکن روستای عزت‌آباد شده‌اند. اکثر مردم اینجا چون عشایر هستند اوایل آبان می‌روند عزت‌آباد و نیمه فروردین برمی‌گردند. 

یکی دیگر از اهالی می‌گوید زمان انفجار علاوه بر لرزش و پرتاب سنگ، گرد و غبار زیادی منطقه را می گیرد و تمام دار و درخت و فضای سبز را آلوده می‌کنند. حدود 25 خانوار اینجا زندگی می‌کنند که دامداری شان همه نابود شده است. تازه یک مدتی گوسفندان‌مان بره مرده دنیا می‌آوردند. به مسئولان معدن می‌گفتیم با این کارهای‌تان مردم می‌میرند، می‌گفتند مُردند دیه‌شان را می‌پردازیم.»  او با عصبانیت می‌گوید: « کنار معدن بهترین چراگاه ما بود. همه‌ی چراگاه‌های‌مان اسیدی شده است، اصلا مسئولان برای ما هیچ ارزشی قائل نیستند. البته زمانی که داشتند مجور می‌دادند می‌بایست حدفاصل معدن تا منازل مسکونی رعایت شود، که نشده است. تازه مشکلاتی که تا الان مطرح کردیم، ‌مقدار کمی از مشکلاتی است که معدن تخت‌گنبد  برلی ما به وجود آورده است.

آقای شهسواری سری به نشانه تاسف تکان می‌دهد و می‌گوید: «گفتم اگر از نزدیک ببینید نظرتان عوض می‌شود. ما دراین منطقه دو تا رودخانه به نام  بابوجهر و پلنگی داریم که آب‌شان وارد سد تنگوییه-سدی که آب سیرجان را تامین می‌کند- می‌شود. درواقع آب عمده سد از این دوتا رودخانه تامین می‌شود. الان این سد رسوب‌گیری که معدن دارد می‌زند رسوبش دقیقا وارد  رودخانه بابوجهر می‌شود، همچنین یکی از اهداف معدن این است که کلا  آب رودخانه بابو‌جهر را پمپاژ کنند و به اینجا بیاورند. رودخانه پلنگی هم که بالایش سد سلطان حسین قرار دارد که معدن طی چهار سال آب سد را کلا کشیده و پساب معدن وارد سد پلنگی می‌شود. متاسفانه هنوز یک‌سری از مدیران ما نمی‌دانند که آب سد تنگوییه از سر شاخه‌های این دوتا رودخانه تامین می‌شود و احتمال آلودگی وجود دارد یا می‌دانند کاری نمی‌کنند.» به گفته‌ی وی هنوز کارخانه‌های بعدی معدن راه نیفتادند آن‌ها اگر راه بیفتند فاجعه اتفاق می‌افتد. معدن تخت گنبد جز معادنی است که باید به دولت واگذار می‌شد. او توضیح می‌دهد: «منطقه چهارگنبد خیلی وسیع است. 370 پارچه آبادی دارد. اینجا ضربه بخورد سیرجان شدیدا ضربه می‌خورد. امسال بعد از عید نمی‌دانم چیکار کرده بودند کلا پوشش گیاهی منطقه سیاه شده بودند، درختان شکوفه کرده بودند همه شکوفه‌ها ریخته بودند. کارشناسان هم که می‌آیند می‌گویند شما بروید شکایت کنید دلایل و ادله بیاورید که کار ما نیست.» او تاکید می‌کند اگر اداره آبیاری اقدام به پر کردن چاه‌های آب نکند خود اهالی شخصا این کار را انجام می‌دهند.

رییس اداره محیط‌زیست سیرجان با بیان اینکه من از هیچ‌کس نمی‌ترسم تاکید کرد: «من نمی‌دانم اسید لیتری چند شده است، منطقی نیست روزانه n میلیون تومان اسید بخرند و توی زمین بریزند. تمام رمپ‌هایی که داخل‌شان اسید می‌ریزند   لایه خیلی ضخیم و نفوذ‌ناپذیری است چون برای‌شان صرفه اقتصادی ندارد که اسید توی زمین برود، این حرف کاملا حرف غیر‌کارشناسی است. اینکه طرف روزانه 12 تریلی اسید بیاورد که چی؟ طرف می‌خواهد مس تولید کند نه اینکه اسید داخل زمین کند.» او ادامه داد: تمام واحدهایی که آنجا فعالیت می‌کنند پروانه بهره‌برداری دارند. حتی یکی از واحدهای‌شان برای صنعت سبز ثبت‌نام کردند.یک سری از واحدهای‌شان اصلا فعال نیستند و فقط یک واحد فعال است که آن هم هنوز به ظرفیت اسمی‌اش نرسیده. البته طرح ارزیابی‌اش ارایه و مصوب شده و باید بر اساس آن سد رسوب‌گیر و باطله‌شان احداث شود. او می‌گوید: «دررابطه با آلودگی آب‌های سطحی باید منشا آلودگی‌شان مشخص شود و هر ادعایی مطرح می‌شود باید اثبات شود.» علیرضایی با بیان اینکه تمام روستاهای حاشیه معدن از اشخاص خریداری شده است، گفت؛«هر واحدی از جمله تخت گنبد به اندازه خودش آلودگی دارد. اما به لحاظ پاشش اسید به هیچ عنوان آلودگی ندارد چون محلول‌سازی می‌شود.» رییس محیط‌زیست در رابطه با انفجارهای معادن هم گفت:« دستورالعمل جدید که بگویند معادن را چگونه پایش کنیم، یا به چه نحو با آن‌ها برخورد شود، برای ما نیامده است ولی من هم معتقدم معادن هم باید پایش شوند.اینکه می‌گویند انفجارها باعث آلودگی آب‌های زیرزمینی و نابودی آب‌های سطحی می‌شود یا قنات‌ها خشک می‌شود به هر حال ادعایی‌ست که اثبات نشده است. من هم اعتقادم بر این است که تمام فعالیت‌هایی آنجا می‌شود و اراضی که واگذار شده به این نحو نباید واگذار می‌شد. چون خیلی از اراضی تخریب شدند و باید مدیریت‌شده انجام می‌شد». 

 در تماس تلفنی پاسارگاد با زرسنج سرپرست کارگاه معدن مس تخت گنبد ایشان با دفاع از فعالیت‌های معدن می‌گوید: «طبق قانون می‌گویند هر زمان معدنی انفجار دارد حتی روستاهای پایین دست که هیچ ارتباطی با معدن ندارد باز هم باید اطلاع‌رسانی کنید که از محل سکونت‌شان بیرون بیایند. ولی بحث  رعایت کردن فواصل کاملا رعایت می‌شود اگر رعایت نمی‌شد قوانین اجازه انفجار به ما نمی‌دادند می‌گفتند حتما باید فاصله رعایت شود وگرنه باعث حادثه جانی می‌شود و اتفاقات بعدی رخ می‌دهد. پس تمام فواصل رعایت می‌شود.» پس از آن وی با این توجیه که کسی کنارش است و نمی‌تواند صحبت کند گفت 5 دقیقه دیگر تماس می‌گیرد، پس از یک ساعت انتظار و تماس مجدد پاسارگاد ایشان با عصبانیت عنوان کرد: طبق سوابقی که ما از روزنامه پاسارگاد داریم و اتفاقاتی که افتاده شما بدون هیچ دلیلی و اینکه سؤالی از ما بپرسید گزارش‌تان را ثبت می‌کردید شما روند خودتان را ادامه دهید، کاری به پاسخ ما هم نداشته باشید لطفا دیگر هم تماس نگیرید. همان روندخودتان را بروید به نفع مجموعه ما هم هست. شما جوابیه ما را خواهید دید. 

گود انفجار دقیقا پشت تپه واقع در روستای تخت‌گنبد قرار دارد.کارگری در پشت تپه در حال علامت‌گذاری برای انفجار بعدی است احتمالا چند روز آینده باز هم انفجار دارند. انفجاری که به گفته اهالی روستا برای ساعت‌ها باعث ترس و وحشت مردم خواهد شد.