جمعه, 03 خرداد 1398

هفته‌نامه شماره 559:  30 اردیبهشت 1398

گفت‌وگو با علی بهرام‌نژاد مدیر گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی کرمان:
به غیر از خودکشی راه‌حل دیگری هم وجود دارد

 95 درصد کسانی که خودکشی شان منجر به فوت شده است در یک‌ماه قبل به یک فرد اطلاع داده‌اند

 حسین اطمینان
پیدا شدن جسد یک سرباز در بلوار قائم یکی از اخبار مهم حوادث هفته گذشته در سیرجان بود. در همان ساعات ابتدایی کشف جسد مسئولان انتظامی و قضایی نسبت به آن واکنش نشان دادند. آنها احتمال خودکشی را زیاد دانستند و در مورد چگونگی این اتفاق هم عنوان کردند: این سرباز که در یکی از شهرهای شرقی کشور مشغول خدمت سربازی بوده، پس از مرخصی و حضور در سیرجان مادر خود را از دست می‌دهد و چند روز بعد از این جریان خودکشی می‌کند. اما آیا خودکشی یک اتفاق آنی است؟ اگر این فرد خودکشی کرده باشد آیا مرگ مادر تنها دلیل خودکشی او است؟ خودکشی به چه عواملی بستگی دارد و آیا خودکشی قابل پیشگیری است یا نه؟ این سؤال‌ها را در گفت‌وگو با علی بهرام‌نژاد مدیر گروه سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد دانشگاه علوم پزشکی کرمان مطرح کردیم.
 آیا در چنین حادثه‌ای فوت مادر به تنهایی می‌تواند باعث خودکشی شود؟
نه. خودکشی همیشه چند‌عاملی است. یک سری عامل‌های دور و یک‌سری عامل‌های نزدیک دارد. عامل‌های دور مواردی هستند که زمینه را فراهم می‌کنند و عامل‌های نزدیک مثل مرگ مادر و... باعث شعله‌وری می‌شوند.
 در مورد عامل‌های دور مثال می‌زنید؟
ویژگی‌های شخصیتی، شیوه‌ی فرزند‌پروری، تجارب دوران کودکی، سابقه بیماری، نداشتن مهارت‌های زندگی، نحوه کنترل هیجانات و... عامل‌های دور هستند. عامل‌های نزدیک مواردی هستند که با استرس شروع می‌شوند. یعنی فردی که یک استرس یا فقدان و یا سیگنال منفی دریافت می‌کند، چون شیوه‌های کنترل هیجان را یاد نگرفته و زمینه‌های لازم را ندارد، منجر به یک اختلال می‌شود. این اختلال می‌تواند باعث خودکشی، افسردگی، اضطراب و خیلی چیزهای دیگر شود. خودکشی از پدیده‌هایی است که عمیق‌تر باید به آن نگاه کرد. خیلی وقت‌ها به اشتباه می‌نویسند علت خودکشی فرض کنید فوت مادرش بوده است، یا اینکه در سربازی به او سخت گرفتند، یا پدری برای فرزندش موتور نخریده است.
 پس خودکشی می‌تواند قابل پیشگیری باشد.
بله، خودکشی قابل پیشگیری است. خودکشی یک راه‌حل است، اما یک راه حل ناسازگارانه. بقیه مشکلات هم شبیه این مورد است. همه‌ی آدم‌ها دچار مشکل می‌شوند مثل خشونت علت آن خشونت خود مشکل نیست بلکه نحوه حل مشکل است.
 این موضوع به فرد برمی‌گردد یا یک معضل اجتماعی است؟
بیشتر به فرد برمی‌گردد. ولی دلیل عامل‌های دور به جامعه برمی‌گردد. مثلا من افسرده باشم و خدمات درمان افسردگی در دسترس نباشد می‌تواند مشکل‌ساز باشد. خانواده نگرش منفی نسبت به درمان داشته باشد، می‌تواند خطرناک باشد. خدمات گران باشد نقش موثری دارد دارد.
 آیا کشف این موضوع از سوی جامعه مهم نیست؟ مثلا من نمی‌فهمم مشکل روانی دارم، فکر می‌کنم عادی هستم.
وقتی شما به پیشینه فرد نگاه می‌کنید می‌بینید مشکلات علنی هستند. مثلا فرد در تحصیل مشکل پیدا کرده، یادگیری او دچار اختلال است، رفتارهای نابه‌هنجار زیادی دارد، مثلا روزی پنج بار دعوا می‌کند. این موارد مشخص هستند.
 اینجا سیستم‌های اجتماعی نباید هشدار بدهند؟ یک نهاد دولتی و... حلقه مفقوده این موضوع نیست.
همه اینها هست. الان برخی مراکز، خدمات سلامت و مهارت‌های زندگی را ارایه می‌دهند. تبلیغ هم می‌کنیم، رایگان هم هستند اما تعداد افرادی که می‌روند خیلی کم هستند. این را اضافه کنم که خدمات مشاوره‌ای و خط تلفنی 1480 هم وجود دارد. در بیمارستان‌ها هم این نوع خدمات ارایه می‌شود. در سیرجان چهار روانپزشک حضور دارد. یک بخشی از این معضل به نگرش جامعه برمی‌گردد. در جامعه ما بیماری روانی یک عیب است. خیلی‌ها فکر می‌کنند افسردگی درمان‌پذیر نیست ولی این یک باور غلط است. برخی فکر می‌کنند افسردگی خودش خوب می‌شود. یک موضوع دیگر یادگیری غلط است. مثلا ما یاد گرفته‌ایم خودکشی یک راه‌حل است. قبح آن در جامعه ریخته است. عامل‌ها می‌توانند به عنوان تشدیدکننده‌ی هم عمل کنند. مثلا من فقیر هستم افسرده هم هستم. مشکلاتم بیشتر می‌شود. یا اینکه مثلا من فقیر هستم، افسرده هم هستم، در حاشیه شهر زندگی می‌کنم و اعتیاد هم دارم باز هم مشکلاتم بیشتر می‌شود. هر چه فاکتورها زیاد می‌شود، مشکل را زیادتر می‌کنند.
 اگر بخواهیم جزیی‌تر به خودکشی نگاه کنیم نقش فرد، جامعه و خانواده چقدر است؟
این سه مورد را نمی‌توانید از هم جدا کنید. وقتی به فرد نگاه می‌کنید این فرد در خانواده شکل می‌گیرد و خانواده هم در جامعه نقش دارد. سیستم‌ها روی هم قرار می‌گیرند و همپوشانی دارند. متن را از زمینه نمی‌توانید جدا کنید. ما می‌گوییم نظریه سیستم‌ها، در این نظریه هم جز روی کل تاثیر می‌گذارد و هم کل روی جز.
 خودکشی می تواند ژنتیکی باشد؟
ژنتیک در افسردگی، پرخاشگری، بیماری و... می‌تواند موثر باشد. چیزی که مهم است مهارت‌های زندگی در آدم‌ها اگر قوی باشد این نوع از ناهنجاری‌ها به حداقل می‌رسد. خانواده‌ها، صدا و سیما و مساجد باید آموزش دهند.
 در این چرخه (فرد، خانواده و اجتماع) که اشاره کردید نقصی وجود دارد که ما شاهد چنین نابه‌هنجاری‌هایی هستیم؟
می‌تواند باشد. چرخه هم‌پوشی و هم‌افزایی ندارد. مثلا شما روانشناس دارید رایگان هم هست ولی کسی مراجعه نمی‌کند. در یک فیلم سینمایی بیمار روانی را دیوانه خطاب کرده‌اند و نگرش جامعه نسبت به این موضوع منفی می‌شود. یا در فیلم دیگری وقتی فرد عصبانی می‌شود سریع قرص می‌خورد و عصبانیتش کم می‌شود. بیننده یاد می‌گیرد وقتی عصبانی شد باید قرص بخورد. ولی به آن فرد یاد نداده‌اند وقتی عصبانی می‌شود یک سری رفتار را انجام دهد که عصبانیتش کاهش پیدا کند.
 این به سیستم آموزشی ما هم برمی‌گردد؟
بله. به مدرسه، خانواده و رسانه‌ها برمی‌گردد. رسانه‌ها خیلی نقش پیشگیری دارند. نحوه درج خودکشی در صفحه اول روزنامه منجر به افزایش خودکشی می‌شود.
 شما با انعکاس اخبار خودکشی در جامعه موافق هستید؟
بله ما با انعکاس موافق هستیم ولی شرایطی دارد. هیچ روزنامه‌ای نباید اخبار خودکشی را در صفحه اول بنویسد. اخبار خودکشی را در صفحه دوم پایین سمت چپ منعکس کنند. علت را با شیوه خاصی در خبر بگنجانند. مثلا ننویسد علت افسردگی. اگر می‌خواهند بنویسند، باید نوشته شود اگر این فرد افسرده به روانپزشک مراجعه می‌کرد این اتفاق برای او نمی‌افتاد. جنبه آموزشی رعایت شود. اگر در خبر نوشته شود یک نوجوانی در سیرجان به علت افسردگی خودکشی کرد. کسانی که افسرده هستند تحریک می‌شوند که خودکشی کنند. یا مثلا نباید بنویسیم برای فردی موتور نخریدند و او خودکشی کرد. باید برای دلیل این خودکشی نوشت که اگر این فرد آموزش کنترل هیجان را داشت می‌توانست پیشگیری کند.
 آیا اقدام به خودکشی را نباید به عنوان یک زنگ خطر جدی گرفت؟
بله حتما. نگاه کنید چند نکته در این مورد مهم است. یکی اینکه کسانی که در خانواده‌شان سابقه خودکشی وجود دارد باید بیشتر مراقبت کنند. موضوع بعد افرادی که اقدام به خودکشی کرده‌اند و یا راجع به خودکشی حرف می‌زنند باید جدی گرفته شوند. 95 درصد کسانی که خودکشی منجر به فوت شده است در یک‌ماه قبل به یک فرد (دوست، خانواده، حتی شبکه‌های اجتماعی) اطلاع داده‌اند ولی این صدا شنیده نشده است. یا فردی که تهدید کرده، این هم مهم است. کسی که راجع به خودکشی صحبت می‌کند باید جدی گرفته شود.
 چکار باید کرد؟
باید به عنوان آلارم به آن نگاه کنیم. وقتی فشار خون شما بالا می‌رود به عنوان یک آلارم نگاه می‌کنید که می‌تواند به بیماری قلبی منجر شود و به پزشک مراجعه می‌کنید. هر رفتاری که در فرد ایجاد می‌شود باید جدی گرفته شود. خودکشی یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. توجه به افت تحصیلی، مدرسه‌گریزی، اشکال در تمرکز، مشکل در مهارت‌های اجتماعی و ارتباطات، گوشه‌گیری و... مهم است. اگر به آنها توجه کنیم فرد به سمت خودکشی نمی‌رود.
 در موضوع خودکشی برخی خانواده‌ها این آلارم‌ها را جدی نمی‌گیرند و فرزند را مورد تمسخر قرار می‌دهند.
بله. تحریک می‌کنند. یا مثلا می‌گویند تو عرضه این کار را نداری. کوچک‌ترین صحبت یا رفتاری از سوی فرزند باید جدی گرفته شود. کسی که فکر خودکشی است باید به او بگوییم این می‌تواند یک راه‌حل باشد ولی اجازه بده راه‌حل‌های دیگر را هم امتحان کنیم. ارزیابی کنیم که اگر راه‌حل‌های دیگر به نتیجه نرسید خودکشی هم می‌تواند یک راه‌حل باشد. باید به فرد بفهمانیم که به غیر از خودکشی راه‌حل دیگری هم وجود دارد.
مراجعه به درمانگرها و پزشک‌ها هم مهم است. باید پزشکان عمومی و دیگر متخصص‌ها هم این موضوع را جدی بگیرند. وقتی فردی برای درمان جسمی به پزشک مراجعه می‌کند و پزشک افسردگی و... را مشاهده می‌کند، موضوع را گزارش کنند. خانواده‌ها و معلم‌ها باید موضوع را جدی بگیرند.
بچه‌ای که کمرو است، مهارت‌های اجتماعی‌اش ضعیف است، گوشه‌گیر است، باید دقت کنیم. یکی از مواردی که باعث خودکشی می‌شود طرد شدن است. مثلا طرد شدن به دلیل افت تحصیلی یا اشکال رفتاری. اگر ما اینها را طرد کنیم منجر به افسردگی و اضطراب و نهایتا خودکشی می‌شود.
 اعتیاد در خودکشی نقش ندارد؟
علت‌های اعتیاد و خودکشی یکسان است. کسی که اعتیاد پیدا می‌کند علاوه بر اینکه باعث طردشدگی و افت طبقه اجتماعی می‌شود یک سری معیارها را دارد که با خودکشی می‌تواند یکسان باشد.
 میانگین خودکشی در کرمان نسبت به ایران و ایران نسبت به جهان چگونه است؟
میانگین ما پایین است. میانگین خودکشی منجر به فوت در استان کرمان در سال 4.4 نفر در 100 هزار نفر است. میانگین کشور شش و در دنیا 16 نفر است. ولی یک مورد آن هم برای ما مهم است.
 پیشنهاد شما برای کاهش آمار خودکشی چیست؟
چند راهکار برای جلوگیری از خودکشی وجود دارد. اول اینکه درمانگرها و پزشک‌ها راجع به علل و عوامل به خودکشی آموزش بدهند. راهبرد دوم اینکه دسترسی به ابزارهای خودکشی باید کم شود. مثلا اگر دسترسی به نفت و بنزین کم شود خودسوزی‌ها کم می‌شود. دسترسی به سموم، اسلحه، قرص و... باید کم شود اگر کسی بخواهد خودکشی کند دسترسی به وسایل خودکشی نداشته باشد، تا برود دنبال بگردد، زمان می‌برد و هیجان کاهش پیدا می‌کند. نکته بعدی آموزش مهارت‌های زندگی است. به خصوص مهارت‌های حل مسئله، تصمیم‌گیری، کنترل هیجان و... که از سنین مهدکودک و ابتدایی باید شروع شود.
درمان کسانی که اقدام به خودکشی می‌کنند هم بسیار پراهمیت است. افزایش نشاط در جامعه، افزایش امید، بهبود وضعیت اقتصادی، رفع بیکاری و پیشگیری از اعتیاد هم در این مورد خیلی مؤثر است. پیشگیری از مصرف الکل هم نقش دارد.
 در یک خانواده فردی از خودکشی حرف می‌زند و اقدام به خودکشی هم دارد، این خانواده چه باید بکنند.
اولین کار کمک حرفه‌ای به این فرد است؛ جدی گرفتن، همدلی کردن، صحبت کردن و گوش دادن. اینکه به این فرد توجه بشود که او را درک کنند. حتما باید او را به متخصص روانپزشک و روانشناس ارجاع دهند. باید آموزش‌های لازم را به او بدهند.
 وظیفه مدرسه و نهادهای اجتماعی نیست که این افراد را بشناسند.
چرا باید اتفاق بیافتد. در دوره دانش‌آموزی شناخت بچه‌هایی که در معرض خطر هستند وظیفه آموزش و پرورش است. دانش‌آموزانی که خجالتی، کم‌رو، مضطرب هستند و یا کسانی که افت تحصیلی دارند، بچه‌هایی که طرد می‌شوند و گوشه‌گیر و یا بیش فعال هستند باید شناسایی شوند. شناخت این افراد خیلی به درمان کمک می‌کند. یک بخشی هم رسانه‎ها نقش کلیدی دارند. در فیلم‌ها باید شیوه‌های درست کنترل هیجان آموزش داده شود. مساجد و ائمه‌جمعه هم نقش دارد.