امیر منصوری گردآورنده کتاب منظر بومی کرمان:
منظر شهری یک میراث تاریخی است

 گروه فرهنگ‌وهنر
کتاب «منظر بومی کرمان» هفته گذشته با حضور حسین مرعشی، نماینده اسبق کرمان در مجلس شورای اسلامی، ‌مهران عالم‌زاده، شهردار کرمان و ‌امیر منصوری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و گردآورنده این کتاب در گالری منظرگاه تهران رونمایی شد. به گزارش پاسارگاد همزمان با این مراسم نمایشگاه عکس استان کرمان در این گالری افتتاح شد. سخنرانی‌ها در این نشست به سمت انتقاد به معماری و شهرسازی استان کرمان رفت. تخریب بافت قدیمی شهرهای کرمان یکی دیگر از موضوع‌های این مراسم بود.
 تعریف منظر
در ابتدا سید‌امیر منصوری گردآورنده کتاب منظر بومی کرمان گفت: کرمان به روایت تاریخ‌دانان، جغرافی‌دانان، معماران، جامعه‌شناسان، مردم‌شناسان و... مورد بررسی قرار گرفته است. مرکز کرمان‌شناسی زحمت زیادی کشیده‌اند و کرمان خیلی خوب از این زوایا واکاوی شده است. جغرافیا به کوه‌ها، دشت‌ها، کشاورزی و... پرداخته‌اند. مردم‌شناسان وجه مردمی و لهجه را بررسی کرده‌اند. همه‌ی شهرهای کرمان به همین شیوه مورد بررسی قرار گرفته‌اند. همه‌ی کتاب‌ها و تحقیقات در یکی از این دو گروه؛ یا عینیت‌های خطه و یا بعد غیرفیزیکی بوده است. وی ادامه داد اما این کتاب به تفاوتِ تعریفی است که از منظر وجود دارد. منظر به مثابه یک دانش جدید معتقد است آنچه را که در بیرون و خارج از ذهن انسان وجود دارد نمی‌توانیم مستقیما به عنوان یک پدیده و آنچه هست بشناسیم. باید آن را از فیلتر ذهن خودمان عبور دهیم و یک خوانش به وجود می‌آید. آن چیزی را می‌شناسیم مفهوم جدیدی است مرکب از ذهن ما و آن چیزی که در بیرون است. این تعریف علمی منظر است. منصوری در مورد شکل‌گیری این کتاب گفت: ما بر اساس این تعریف گروهی از پژوهشگران از دانشجویان کارشناسی‌ارشد و دکترای منظر را مامور کردیم و یک سفر به کرمان رفتیم. هفت، هشت روز در شهرستان‌های مختلف استان به گردش پرداختیم. یک چیزهایی را دیدیم و بعد به تهران برگشتیم. در فاصله چند‌ماهه با تکیه به منابع کتابخانه‌ای متمرکز شدیم که بر اساس مشاهدات، هر فرد یک گزارش بنویسد. به جای آنکه آن چیزی را که با چشم دیدند وصف کنند آن چیزی را که فهمیدند یک رابطه بین پدیده‌های بیرونی و علتی که در تاریخ پدید آمده پیدا کنند. این چیزی است که منظر کرمان گفته می‌شود.
 کرمانی است که کرمانی‌ها می‌بینند
در واقع منظر کرمان، کرمانی است که کرمانی‌ها می‌بینند. نه آن کرمانی که توریست‌ها می‌بینند. ما به ایران نمی‌گوییم زمین ایران، می‌گوییم سرزمین ایران و مشخص است تفاوت بین زمین و سرزمین. منصوری گفت: وقتی به زمین اشاره می‌کنیم به فیزیکی اشاره می‌کنیم که مشخص است. اما سرزمین جایی است که یک تاریخ و هویت و زندگی و یک گذشته‌ای دارد. فهمی که ساکنان از زمین خودشان دارند، سرزمین است. ما سعی کردیم همین کار را با کرمان بکنیم. به گفته‌ی وی کرمان در یک دوره‌ای تولیدکننده و صادرکننده بزرگ فرش بوده است. خانواده‌هایی سرمایه‌گذاری‌های زیادی کرده بودند و برای اینکه روند تولید به بهترین نحو شکل بگیرد روی فرآورده‌های پایین‌دستی مثل پرورش گوسفند سرمایه‌گذاری کرده بودند. آنها گوسفندانی پرورش می‌دادند که پشم‌های سفید داشتند که بهتر رنگ‌پذیر است. پشم آنها هم بلند است. یعنی روی این موضوع تمرکز کرده بودند تا صنایع بالادستی مثل نخ و قالی و... بهتر بافته شود. در خیلی از روستاها این اصلاح نژاد وجود دارد و نشانه‌های آن باقی است. این داستان می‌تواند ربط بین این موارد و اقتصاد را مشخص کند. همه‌ی مظاهری که دور و بر ما چیده می‌شود، چنین شخصیتی دارد. حتی اسامی‎‌ای مثل عماد را کرمانی‌ها بیشتر روی بچه‌های‌شان می‌گذارند. همه‌ی اینها نشانه‌هایی از سلسله حوادث تاریخی هستند که این نشانه‌ها شکل کاربری می‌گیرد و می‌شود یک سبک معماری و یا در زبان می‌آید و می‌شود گویش و لهجه. آثار تعامل انسان با محیط و تاریخ است تا در این سرزمین بهتر زیست کنند. منصوری معتقد است: سرزمین کرمان با فعالیت‌های خاصِ اقتصادی و یا آیین‌های خاصِ اجتماعی به ویژگی‌های خاص معماری و شهری دست پیدا می‌کند. این کتاب روایتی از پژوهشگران جوان است که سعی کردند هر کدام از زاویه یکی از این نشانه‌ها وارد شوند که چه شد در کرمان چنین نشانه‌ای بروز کرد. این پژوهشگران روایتی از گذشته و سرزمین کرمان ارایه دادند که در دنیای حرفه‌ای امروز به آن منظر کرمان می‌گویند. منظر یک امر فیزیکی نیست نتیجه فهم انسان‌ها از محیط است که در تولید آثار فیزیکی در منعکس شده است.
 سعی کردیم از تصمیم‌گیری فردی جلوگیری شود
سید‌مهران عالم‌زاده، شهردار کرمان هم ضمن تشکر از چاپ و انتشار این کتاب گفت: منظر شهری، کل استان را پوشش می‌دهد. نگاه شهرداران در اداره امور شهر باید تخصصی باشد. وقتی در شهرداری مشغول به کار شدم دیدم متاسفانه ضعف کیفی و کارشناسی در این حوزه زیاد است. برنامه‌ای در حوزه معماری،‏ شهرسازی و برنامه‌ریزی شهری برای شهر کرمان وجود نداشته و ندارد. ما تصمیم گرفتیم برنامه پنج ساله را تدوین کنیم. شهرداران می‌آیند و بر اساس فعالیت شهرداری یک سری اتفاق‌ها را رقم می‌زنند؛ بدون اینکه بدانند نتایج این اتفاقات قرار است ما را از کجا به کجا برساند. وی ادامه داد خیلی موضوعات عقب‌مانده داشتیم و نیاز به حوزه متخصصان احساس می‌شد. شوراهای تخصصی مختلفی را تشکیل دادیم. ما سعی کردیم از تصمیم‌گیری فردی جلوگیری شود و خیلی کارها را نکنیم.
 زیرگذر آزادی پشتوانه علمی ندارد
خیلی وقتها کارهایی را نکردن، خیلی بهتر از کارهایی است که می‌کنیم. به طور مثال در میدان آزادی و چهارراه باغ ملی دو زیرگذر اجرا شده که هیچ پشتوانه علمی و فنی ندارد. چرا باید بودجه شهری را هزینه کنیم و این کارها را انجام بدهیم؟ با انجام این پروژه‌ها در مردم احساس بی‌اعتمادی به وجود می‌آید. متاسفانه به نمای ساختمان به عنوان یک حق عمومی توجه نمی‌شد و هر کس هر گونه که می‌خواست نما را اجرا می‌کرد. شهردار کرمان گفت: تصمیم گرفتیم که معاونت حوزه شهرسازی ضوابطی را در این خصوص تهیه کند. امیدواریم هر چه سریع‌تر اعضای کارگروه آن را بررسی کنند و به نتیجه برسیم. امیدواریم این ضوابط اجرا شود و به ساختمان‌ها سر و سامانی بدهیم که حداقل اگر حرفی برای گفتن ندارند ایرادی هم وجود نداشته باشد.
شهردار کرمان افزود: منظر شهری در هر شهری که وجود دارد در طول تاریخ به ما رسیده، فضاها شکل‌گرفته‌اند، رویدادهای مختلفی وجود داشته‌اند و انسان‌های مختلفی حضور داشتند که تاثیر گذاشته‌اند. انسان‏، زمان و مکان سه رکن اساسی است که باید با هم ببیینم. منظر شهری امروز که یک خیابان وجود دارد با ده سال پیش متفاوت است و هر منظر شهری بر اساس رویدادهای مختلف تفاوت پیدا می‌کند. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود یک خاطره جمعی و یا حافظه تاریخی از اینها برای ما شکل بگیرد. ما در حوزه تاریخی هم دچار مشکل شده‌ایم باید توجهی به این موضوع داشته باشیم از شهری که رشد می‌کند مراقبت بکنیم. از ذهن تک تک افراد که شکل گرفته مراقبت نکردیم. میراث تاریخی را حفظ نکردیم و دچار گسست تاریخی شده‌ایم. وی ادامه داد: یک بی‌اعتمادی تاریخی هم خودمان به وجود آوردیم. اسم خیابان‌ها را عوض می‌کنیم. مثلا اسم خیابان خورشید کرمان را تغییر می‌دهیم. یا خیابان مادر را به یک اسم دیگر می‌گذاریم. ما اصرار داریم با تاریخ مقابله کنیم. بخشی از منظر شهری حافظه تاریخی ماست.
 ادغام هویت‌ها
حسین مرعشی، نماینده اسبق کرمان در مجلس شورای اسلامی گفت: صحبت در این نشست در تخصص من نیست اما موضوع منظر اهمیت زیادی داشته که از این زاویه به آن نگاه نکرده‌اند. وی به موضوع ادغام هویت‌های زندگی اشاره کرد و گفت: الان اگر به ایرانشهر بروید یا پیرانشهر نمی‌توانید تشخیص بدهید کدامیک ایرانشهر و کدامیک پیرانشهر است. نمی‌توانیم مشخصه‌ای از آن شهر را ببینم. حتی نام‌های خیابان‌ها و افراد هم مشابه است. مرعشی گفت: کتاب شما می‌تواند یک هشدار به معمارها و شهرسازها باشد که منظر هم موضوع مهمی است. الان شهرها ورودی و خروجی ندارند و نمی‌توانیم بگوییم کجا ورودی کرمان است. وقتی وارد یک شهر می‌شوید نمی‌توان فرهنگ خاص آن شهر را تشخیص داد. مشکل شهرهای‌مان این است که برای پیوند بافت‌های قدیمی با بافت جدید فکری نکردیم. حصار و ارگ‌های کرمان باید حفظ می‌شد. الان اما چنین چیزی وجود ندارد و نمی‌توان بافت قدیم را تشخیص داد. مرعشی ادامه داد: قبلا یک خیابان در کرمان محور اصلی شهر تلقی می‌شد. یک محور بود و محله‌های مسکونی از آنها انشعاب می‌گرفت ولی شهرسازی جدید چنین انظباطی را ندارد. کسی هم مقصر نیست. مسئولان تصمیماتی در یک زمانی گرفتند و این اتفاق‌ها افتاده است. یک زمانی یکی از مسئولان استان به زیردستانش دستور داده که امروز صبح با بولدوزرو شروع می‌کنید و شب از آن طرف می‌آیید بیرون، این گونه معبر باز می‌شده است. من این کتاب را یک آغاز می‌بینم برای توجه به بحث منظر.
 سوالی از هفت باغ
پس از آن منصوری سؤالی را در رابطه با محور هفت باغ کرمان مطرح کرد: در قدیم رویه‌ای برای توسعه شهرها وجود داشته که یک محور احداث می‌کردند جهت توسعه دو طرف را باغ می‌ساختند، کم‌کم باغ ها تبدیل به بافت شهری می‌شد. ما هفت باغ را به این شکل داریم. آقای مرعشی دوره‌ای که شما مسئولیت داشتید این کار را رقم زدید که موافقان و مخالفان زیادی دارد. این موضوع بر روی کرمان تاثیرگذاری داشت. آیا شما چنین ایده‌ای داشتنید. و آقای عالم‌زاده چقدر هفت باغ را پدیده مفید یا مضر ارزیابی می‌کنید؟
حسین مرعشی گفت: هدف ما توسعه شهری نبود. مشخصا یک محور گردگشری است. در نزدیک شهر کرمان ما محورهای کوهستانی و پر آب نداشتیم. دنبال ایجاد یک محور متفاوت بودیم. وی افزود: ضوابط ما در آنجا زمین‌های بزرگ است. هدف گردشگری است و تاثیراتی که بر روی شهرهای ماهان و جوپار می‌گذارد پیش‌بینی‌هایی هم راجع به آن شد. اصلا این محور برای فضای شهری مناسب نیست.
عالم‌زاده شهردار کرمان گفت: کرمان 13 هزار هکتار وسعت دارد و جمعیت آن 650 هزار نفر است یعنی 20 نفر در هر هکتار. این تراکم به لحاظ استانداردها خیلی پایین است. ما فضای باز شهری داریم، بافت تاریخی و فرسوده داریم. هسته مرکزی از سکونت خالی شده است. در حاشیه چنین شهری با چنین مساحتی و تراکم پایین جمعیتی، هر گونه اقدامی باید با دقت و مطالعه انجام شود. وی ادامه داد: چه بسا اگر ظرفیت اقتصادی شهری در حوزه‌های دیگری توزیع شود به نفع است. اگر هزینه هفت باغ در داخل شهر کرمان هزینه شده بود به نفع مردم و شهر کرمان بود. با ساخت شهرک‌های ویلایی می‌شد این کار را کرد. در راستای گردشگری اگر به جای یک محور به دنبال ساخت یک شهرک می‌رفتیم بیشتر کمک می‌کرد. این محور بعد مسافت دارد، بحث‌های امنیتی، تامین آب و مشکلات محیط زیستی هم هست. با مداخله در طبیعت مشکلاتی به وجود می‌آید. عالم‌زاده گفت: مجموع اینها را که ارزیابی می‌کنیم اگر بخواهم پاسخ دهم که هفت باغ برای شهر کرمان خوب بوده یا نه؟ باید بگویم: فکر نمی‌کنم بردی برای شهر کرمان داشته است.
 میز کرمان را در تهران راه بیاندازیم
رضا ناصری دانشجوی دکترای معماری دانشگاه شهید بهشتی هم در این نشست حاضر بود و گفت: این نشست یک شروع است و امیدوارم تبدیل به میزی برای شهرسازی و معماری کرمان در تهران شود. میزی با حضور متخصصان معماری و شهرسازی کرمانی مقیم تهران و همچنین متخصصان و حرفه‌مندان کشوری آشنا با کرمان. در این نشست کلیات مطرح شد و برای روشن شدن و قابل عمل شدن هر موضوع ساعت‌ها بحث جدی لازم است. به عنوان یک متخصص معماری که درگیر مسایل شهری بودم، لمس کردم که ما بر سر اینکه چه اقداماتی در کرمان مناسب و علمی است و چه کارهایی را نباید انجام بدهیم، مشکلات جدی داریم. اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد که این هم به دلیل نبود گفت‌وگو است. در کرمان در مورد شهرسازی و معماری تقریبا سکوت برقرار است. در بیشتر از یک سالی که آقای عالم‌زاده آمده کمی گفت‌وگو شکل گرفته ولی تا قبل از آن حتی از پروژه‌ها و تصمیمات کلان هم اطلاعی پیدا نمی‌کردیم. به گفته‌ی ناصری چالش‌های نظری زیادی سر راه معماری و شهرسازی کرمان داریم. ناصری همچنین با اشاره به بخشی از صحبت‌های مرعشی گفت: آقای مرعشی هنوز آن بولدوزوری که گفتید در زمان استانداری آقای درخشش خیابان باز می‌کرده، از شهر کرمان بیرون نرفته است. و هر روز ارزشی را تخریب می‌کند، یک روز خانه‌ی شهر، یک روز کوه، یک روز گلبازخان و... . مردم و مسئولان از اول نفهمیدند کرمان کجاست و با چه روبه‌رو هستند. مهم‌ترین ارزش افزوده کرمان تاریخ آن است و ما باید به جای مبانی کم رمق و فرسوده‌ای مثل مرمت و احیای بناهای تاریخ یا حفظ حرایم، به سراغ مبانی «حراست از منظر تاریخی و طبیعی کرمان» می‌رفتیم و کرمان را به مانند یک کلیت تاریخ طبیعی اجتماعی ارزشمند می‌دیدیم و حفظ و احیایش می‌کردیم. چیزی که یزدی‌ها در آن موفق‌تر عمل کردند. ما به دنبال توسعه همه جا گشتیم و کار کردیم الا در ارزش افزوده‌ی اصلی کرمان یعنی تاریخ.‌
در پایان پیشنهاد ناصری در مورد راه اندازی میز کرمان مورد تاکید شهردار و دکتر منصوری قرار گرفت و مقرر شد به زودی اولین جلسه‌ی کارشناسی معماری و شهرسازی کرمان در تهران برگزار شود.