شنبه, 16 آذر 1398

هفته‌نامه شماره 584:  11 آذر ۱۳۹۸

رییس اداره آب منطقه‌ای در گفت‌وگو با پاسارگاد مطرح کرد
سالی 80 سانتی‌متر افت آب‌های زیرزمینی
 اول آذر؛ آغاز دوره خاموشی 45 روزه موتورپمپ‌ها

 ناصر صبحی
سیرجان همچنان در بحران کم‌آبی به سر می‌برد و به نظر نمی‌آید آینده روشنی بتوان برای آن متصور شد. محسن اسدی؛ رییس اداره آب منطقه‌ای به پاسارگاد از کاهش 80 سانتی‌متری میزان ذخایر آب‌های زیرسطحی در هر سال خبر می‌دهد و از دیگر سو، رییس جدید اداره هواشناسی، پیش‌بینی می‌کند در پاییز امسال در حد نرمال و در زمستان، شاید کمی بیش از نرمال بارش داشته باشیم.
برای این‌که متوجه عمق فاجعه شویم، باید اضافه کنیم میزان نرمال بارش باران در پاییز، بین 10 تا 12 میلی‌متر یا یک سانتی‌متر است. به عبارت بهتر و در یک فرض محال، اگر تمام نزولات بدون اتلاف، وارد آب‌های زیرزمینی شوند، اندکی بیش از یک سانتی‌متر به میزان آب اضافه می‌شود.
رییس سابق اداره هواشناسی در انتهای سال گذشته، میانگین بارش باران سال گذشته در سیرجان را 135 میلی‌متر میلی‌متر عنوان کرده بود؛ یعنی تقریبا 14 سانتی‌متر. حالا بهتر می‌توان شرایط را درک کرد. هر سال 80 سانتی‌متر از ارتفاع آب‌های زیرزمینی کاسته می‌شود و در غیرممکن‌ترین حالت، 14 سانتی‌متر آن توسط نزولات آسمانی جبران می‌گردد؛ و این یعنی کسری سالیانه 66 سانتی‌متری. سیرجان شبیه مرد ولخرجی است که سالی 14 تومان درآمد دارد و 80 تومان مخارج؛ بنابراین ورشکستگی آبی سرنوشت محتوم آن است.
در این میان اقداماتی نیز جهت کند شدن این روند مخرب صورت گرفته. اقداماتی که بنا به گفته رییس اداره آب منطقه‌ای، هنوز جبران‌کننده نیستند.
 آیا امسال هم شاهد خاموشی موتورپمپ‌ها خواهیم بود؟
بله. امسال سال پنجم است که خاموشی موتورپمپ ها را اجرا می‌کنیم. دوره خاموشی ثابت و ۴۵ روزه است اما امسال زمان خاموشی را با توجه به این‌که برداشت محصول پسته امسال در سطح شهرستان دیرتر انجام شد، یک مقدار تغییر دادیم. امسال خاموشی از اول آذر ماه به مدت ۴۵ روز است.
 با توجه به زمان اجرای خاموشی می‌شود نتیجه گرفت امسال فقط یک دوره خاموشی خواهیم داشت درحالی‌که سال گذشته صحبت از دو دوره خاموشی بود.
سال گذشته قرار بود دو مرحله‌ای باشد اما نهایتا همان یک مرحله شد.
 توقع دارید در دوره خاموشی چه میزان صرفه‌جویی و ذخیر آب اتفاق بیفتد؟
انتظار داریم در این ۴۵ روز حدود ۴۰ میلیون مترمکعب در میزان مصرف آب صرفه‌جویی شود؛ یعنی تقریبا بیش از حجم مخزن سد تنگوئیه چون اگر سد تنگوییه کامل پر باشد، حجم مخزنش کمتر از ۴۰ میلیون مترمکعب است.
 سال‌های گذشته میزان صرفه‌جویی به میزان پیش‌بینی شما نزدیک بود؟
بله، دقیقا سال‌های گذشته هم همین حدود بود. حدود ۳۵ تا ۴۵ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی مصرف آب از طریق خاموشی موتور پمپ‌های کشاورزی داشتیم.
 به جز خاموشی موتورپمپ‌ها، چه راه حل‌های دیگری برای ذخیره بیشتر آب در نظر گرفتید؟
مهم‌ترین کاری که در چند سال گذشته انجام شده، بحث فرهنگ‌سازی بوده است که یک پایه اصلی فرهنگ‌سازی، نشریات سیرجان بودند. در سال‌های گذشته میان تمام مصرف‌کنندگان آب، تمام بهره‌برداران چه بخش خانگی، چه صنعت و بالاخص بخش کشاورزی که بیش از ۹۰ درصد آب را مصرف می‌کنند، فرهنگ‌سازی شده، همایش‌ها و جلسات خیلی خوبی در بخش‌های مختلف گذاشته شده و مردم دیگر آشنایی کامل با وضعیت آب‌های زیرزمینی دارند. آن‌ها دیگر با گوشت و پوست‌شان لمس می‌کنند که چه شرایطی بر منابع آب‌های زیرزمینی حاکم است و به همین دلیل همکاری مناسبی دارند. در این‌جا لازم است از نشریات، مردم و خصوصا کشاورزان تشکر کنیم. خب اقدامات دیگری هم برای مصرف بهینه آب در دستور کار داریم. بحث اصلاح و تعدیل پروانه‌ها دارد انجام می‌شود و تقریبا مراحل آخرش است. بحث موتورهای هوشمند که تماما نصب شدند و به زودی به بهره‌برداری می‌رسند. همچنین برخورد با چاه‌های غیرمجاز در منطقه به شدت دارد انجام می‌شود. ما تقریبا می‌توانیم بگوییم دیگر چاهی را در سیرجان نداریم که اضافه برداشت داشته باشد. اضافه برداشت چاه‌های کشاورزی تقریبا کنترل شده است. دیگر واقعا امکان حفر چاه غیرمجاز نیست. حالا تعداد چاه‌های غیرمجاز شهرستان سیرجان اندک و انگشت‌شمار است. این‌ها همه اقداماتی است که در راستای تعادل بخشی سفره‌های آب زیرزمینی در شهرستان دارد انجام می‌شود.
 آیا اجرای موفق تمام این برنامه‎‌ها باعث می‌شود در آینده میزان خروجی و ورودی آب‌های زیرزمینی به صفر برسد؟
خیلی مشکل است ما بخواهیم برداشت بیلان منفی‌مان را صفر کنیم. یک پروسه بسیار طولانی و سخت است اما امیدواریم با توجه به اقداماتی که دارد انجام می‌شود به این مهم دست پیدا کنیم.
 در حال حاضر بیلان منفی ما چقدر است؟
ما در سیرجان تقریبا سالی حدود ۸۰ سانتی‌متر افت سطح آب داریم. یعنی سالیانه سفره‌های آب زیرزمینی‌ در دشت سیرجان ۸۰ سانتی‌متر پایین‌تر می‌روند.
 توقع این است که با اقداماتی نظیر فرهنگ‌سازی،کنتورهای هوشمند و خاموشی موتورپمپ‎ها، ۸۰ سانتی‌متر فعلی به چه میزانی برسد؟
کار خیلی مشکلی است ما بخواهیم این ۸۰ سانتی‌متر را صفر کنیم ولی هرچه بتوانیم این مقدار را کاهش دهیم، خُب اوضاع بهتر می‌شود. این‌که بخواهیم قطعا بگوییم ما ۸۰ سانتیمتر را صفر می‌کنیم، اصلا نمی‌توانیم چنین قول و اطمینانی بدهیم ولی در پی این هستیم که سال به سال این مقدار را کمتر کنیم. هشتاد سانتی‌متر را روی ۷۰ سانتی و ۶۰ سانتی‌متر بیاوریم. حالا هنوز کنتورهای هوشمند به بهره‌برداری نرسیدند اما باز هم همین بحث‌های برخورد با چاه‌های غیرمجاز، خاموشی موتور‌پمپ‌های کشاورزی، جلوگیری از اضافه برداشت چاه‌ها، جلوگیری از حفر و پرکردن چاه‌های غیرمجاز تاثیراتی روی بیلان منفی ۸۰ سانتی‌متر داشته است.
میان میزان برداشت ما در سیرجان از  سفره‌های آب زیرزمینی نسبت به میانگین استاندارد کشوری و استاندارد جهانی چیست؟
میزان برداشت ما نسبت به برداشت جهانی متاسفانه خیلی نامناسب است؛ یعنی خیلی بیشتر از استاندارد جهانی است. در سطح کشور، خُب شرایط متفاوت است. ما نسبت به بقیه شهرها که وضعیت جوی مشابهی دارند، کویری هستند و منابع آب سطحی زیادی را در اختیار ندارند، تقریبا وضعیت مشابهی داریم و مثل هم هستیم. شهرهایی مثل کرمان، رفسنجان، زرند و شهربابک در استان خودمان، تقریبا وضعیت مشابه سیرجان دارند. ولی بعضی از شهرها در استان‌های دیگر، خصوصا استان‌هایی که میزان بارش‌، منابع آب سطحی و رودخانه بیشتری دارند یک مقدار برداشت‌های‌شان از آب‌های زیرزمینی کمتر است چون ممکن است بیشتر از آب سطحی استفاده کنند.
 این شرایط یکسان به دلیل سیاست‌های یکسان است؟
مناطق کویری به منابع آب زیرزمینی متکی هستند. منابع آب سطحی و رودخانه‌ای در اختیار ندارند که کشاورزی‌شان متکی به آن باشد. نمی‌شود بگویم سیاست یکسان ولی خُب با شرایط اقلیمی، جوی و سیاست‌هایی که اتخاذ شده به این سمت رفتیم.
 ما همچنان در حالت بحرانی به سر می‌بریم؟
بله. سیرجان یک دشت ممنوعه بحرانی است.
 برخی می‌گویند وارد دوره ترسالی شده‌ایم.
دوستان هواشناسی در این مورد بهتر می‌توانند اظهارنظر کنند. اما به یقین نمی‌توانیم بگوییم دوره خشکسالی تمام و ترسالی شروع می‌شود. سال گذشته، تقریبا سال مناسبی به لحاظ بارش داشتیم و از نرمال بیشتر بود اما سال قبل از آن، به لحاظ بارش خیلی نامناسب و بد بود. من فکر می‌کنم بهتر است از پربارش بودن یا نبودن صحبت کنیم تا دوره خشکسالی و ترسالی. من خیلی اعتقاد و تخصصی در این زمینه ندارم.
 وضعیت سد تنگوئیه چطور است؟
امسال ما مثل سال آبی گذشته، بارش‌های نسبتا مناسبی نداشتیم و ورود آب به سد تنگوییه زیاد نبود. از طرفی عمده آب شرب سیرجان از همین سد تامین می‌شود. سال آبی مثل سال تحصیلی است؛ یعنی از اول مهر تا پایان شهریور سال بعد است. ما سال آبی جدید را شروع کردیم و امیدوارم وضعیت بارش‌ها به شکلی باشد که سد تنگوییه‌ مثل دو سال و نیم قبل که سرریز شد، پر آب شود و مقدار بارش‌ها به شکلی باشد که جوابگوی آب شرب شهرستان باشد.
 در حال حاضر چه میزان ذخیره آب در سد وجود دارد؟
(با خنده): حالا فعلا این سوال را نپرسید.
 گفتید امسال آورد آب به سد زیاد نبوده. چرا؟
فکر می‌کنم به دلیل پراکندگی بارش‌ها. بارندگی مثل سال آبی 95-96 نبود که باران رگباری بود و ایجاد سیلاب می‌کرد. چون سیلاب است که رودخانه می‌شود و سد را پر می‌کند. بدون سیلاب، آورد آبی چندانی نخواهیم داشت. ما در سال آبی 97-98 بارش خوبی داشتیم و از 200 میلی‌متر عبور کرد اما پراکندگی به شکلی بود که خیلی سیلاب ایجاد نکرد.
 بارش‌های امسال در حد نرمال خواهد بود
برای دانستن اوضاع جوی ماه‌های آتی گفت‌وگوی کوتاهی با محمد ذبیحی؛ رییس جدید اداره هواشناسی نیز انجام دادیم.
 برخی می‌گویند ما از دوره خشکسالی عبور کرده‌ و وارده دوره ترسالی شده‌ایم. این گزاره صحیح است؟
در پیش‌بینی‌های بلندمدت نمی‌توان به صورت قطعی و صد در صد اظهارنظر کرد. در حال حاضر پیش‌بینی برای بارش‌های فصل پاییز در حد نرمال و در برخی مواقع کمی بالاتر است.
 نرمال نسبت به کشور؟
خیر. نسبت به منطقه خودمان. به عنوان مثال اگر اشتباه نکرده باشم، در فصل پاییز میانگین بارش حدود 10 تا 12 میلی‌متر است. یعنی ممکن است بارش‌ها به این حد برسد. برای زمستان هم پیش‌بینی‌ها قطعی و تثبیت‌شده نیست چون تغییرات زیادی در برون‌داد نقشه‌های هواشناسی ممکن است بیفتد. در مورد خشکسالی و ترسالی هم که پرسیدید، باید بگویم چون چند سال در خشکسالی بودیم، حتا اگر بارش امسال هم خیلی خوب باشد، نمی‌توانیم بگوییم از خشکسالی خارج شدیم چون برداشت آب ما چه در صنعت و چه کشاورزی، بی‌رویه است. هرچقدر هم بارندگی خوب و حتا فراتر از نرمال باشد، هنوز بحران آب را داریم و وارد ترسالی نشده‌ایم.
 پس پیش‌بینی شما از میزان بارش‌ها در امسال این است که در بهترین حالت به حد نرمال یا اندکی بالاتر می‌رسیم.
بله. برای فصل پاییز این پیش‌بینی ما است. برای زمستان هم طبق پیش‌بینی‌هایی که هنوز قطعی نیست، ممکن است به حد نرمال یا بالاتر برسیم ولی گفتم که حتا با بالاترین حد نرمال هم از خشکسالی خارج نمی‌شویم. خشکسالی ما حاصل چندین و چند سال کم بارشی و برداشت بی‌رویه آب است.