گفت‌وگو با فواد توحیدی پژوهشگر موسیقی:
50 سال دیگر موسیقی نواحی نداریم

 با مرگ سهراب بخشی از موسیقی سیرجان از بین رفت
 مردم نیاز به شادی و حماسه دارند

 حسین اطمینان
اگر اسم «فؤاد توحیدی» را در گوگل سرچ کنید، «پژوهشگر موسیقی» با او پیوند خورده است.
او در 27 آذرماه سال 1350 درکرمان متولد شد و فرزند شاعر و عارف کرمانی، سید‌محمود توحیدی (ارفع کرمانی) است. فؤاد از هفت‌سالگی موسیقی را شروع کرد و از حدود 14 سالگی، شعر می‌گفت. پدرش نیز به موسیقی علاقه‌ی بسیار داشت ولی به علت این‌که روحانی‌زاده بود کم‌تر فرصت پرداختن به این هنر را یافت.
در سال 1365گروه ارفع را تشکیل داد و کنسرت‌های زیادی را با این گروه در کشور و خارج کشور برگزار کرده است. فؤاد توحیدی چند سال است که پژوهش موسیقی محلی (نواحی) را آغاز کرده و نتیجه آن ضبط آلبوم‌های کویرانه و تدوین کتابی در این رابطه است. او نقش به‌سزایی در حفظ و نشر موسیقی محلی استان کرمان دارد. با توحیدی که هفته قبل با اعضا تحریریه مجله سرمشق به سیرجان آمده بود، گفت‌وگویی در رابطه با موسیقی محلی سیرجان انجام دادیم.
 چه مدت است که کار پژوهش موسیقی نواحی (محلی) را در استان کرمان انجام می‌دهید؟
حدود 22 سال
 که تحت عنوان سلسله آلبوم‌‌های کویرانه منتشر شده‌اند؟
بله. یازده آلبوم کویرانه، دو آلبوم باغ آوا، دو آلبوم صدا صدای کویر و یک آلبوم ترنم کویر که جمعا 16 آلبوم می‌شود. در این آلبوم‌ها به موسیقی نواحی استان کرمان کاملا پرداخته شده است.
 استان کرمان موسیقی مخصوص به خودش را دارد؟
بله، مسلما
 کدام مناطق؟
بافت، سیرجان، رفسنجان، جیرفت، قلعه گنج، ریگان و...  تقریبا تمام استان موسیقی مربوط به خودش را دارد. البته تاثیرپذیری و تاثیرگذاری در موسیقی نواحی بدیهی است.
 موسیقی در کدام مناطق منحصر به سیرجان است؟
در سیرجان 10 تا 15 ترانه و رو (مقام) منحصر به خودش را داریم. سیرجان هم منظومه‌های مخصوص به خودش را دارد و هم در منطقه فخرآباد حمزه‌پور و امیرآباد شول کلی موسیقی منحصر به خود را دارد. مثل شرمه و یا آوازهایی که توسط ایل افشار و بچاقچی به زبان‌های فارسی و ترکی خوانده می‌شود. البته شما در سیرجان  ساز منحصر به خودتان هم دارید.
 چه سازی؟  
دورک. این ساز در بین کولی‌های سیرجان و رفسنجان مشترک است و فقط در استان کرمان و این  دو منطقه وجود دارد.
 چند نفر نوازنده دورک در سیرجان وجود دارد؟
من کلا سه نفر دیدم. متاسفانه در حال از بین رفتن و فراموشی است.
 استان کرمان سازهای منحصر به خود را دارد؟
بله تنوع سازی در استان کرمان بی‌نظیر است.
 چند ساز؟
حدود 35 ساز رایج داریم. بعضی در دنیا منحصر به فرد هستند. مثلا چوغرو یک ساز چهارگوش دوطرفه مال منطقه بیدخون مرغک بم است که تنها ساز کوبه‌ای چهارگوش دوطرفه در دنیاست. همین امروز یک نفر از لندن ایمیل زد که دارد در مورد این ساز تحقیق می‌کند. یا در زرند یک نوع سرنای گلی وجود دارد که تنها سرنای گلی در دنیاست. سرنا چوبی است ولی در زرند با گل درست می‌کنند.
 این سرنا حفظ شده؟
متاسفانه این ساز هم در حال فراموشی است.
 اینها وام گرفته از استان‌های دیگر نیستند؟
نه. وقتی منحصر به فرد هستند یعنی از جایی وام گرفته نشده‌اند. بعضی از سازها در همه جای ایران مشترک هستند. مثل سرنا، دهل، دایره، نی و... که در تمام نقاط کشور اجرا می‌شوند.
 نواها چطور، آیا از جایی وام گرفته نشده؟
نه این‌گونه نیست. در بحث موسیقی نواحی جغرافیا وجود ندارد و بحث فرهنگی وجود دارد. باید ببینیم چه فرهنگ‌هایی کجای ایران هستند که موسیقی را هم همراه خودشان دارند. کرمان چون در طول تاریخ، دار‌الامان بوده هیچ فرهنگی در کشور نیست که در کرمان نباشد. ترک، کرد، لک، عرب، بلوچ، تاجیک، ترکمن و ... همگی سابقه چند‌صد ساله دارند و همه موسیقی و فرهنگ خودشان را دارند.
 به همین دلیل است که این موسیقی‌ها به گوش‌مان آشنا می‌آیند. یعنی جاهای دیگر هم این نواها وجود دارند و تکرار یک نوع موسیقی است؟
من خودم آهنگ تکراری حتی در همین استان کرمان خیلی کم شنیده‌ام. الان در 11 آلبوم کویرانه یک ملودی تکراری که در یک جای دیگر کشور نظیر داشته باشد وجود ندارد. البته من این 16 آلبوم را  گلچین کردم ولی در کل 300، 400 ساعت موسیقی ضبط کرده‌ام. مثلا آوادون‌خوانی در منطقه بافت، خانم‌ها جلوی هم می‌نشینند و صدا را در هم می‌اندازند و به صورت گروهی می‌خوانند، یک فرم خاص است و مال این منطقه است.
 موسیقی نواحی سینه‌به‌سینه است، آیا این موسیقی به نحو مطلوبی حفظ شده است؟
کلا در کرمان اوضاع بهتر از جاهای دیگر ایران است. در بقیه مناطق کیبورد جای موسیقی آنها را گرفته است. ما با پژوهش‌هایی که داشتیم باعث شد یک چیزهایی حفظ بشود و برخی ترغیب شدند که ادامه بدهند. البته جشنواره موسیقی نواحی هم در حفظ این ژانر موسیقایی خیلی موثر بود.
 وضعیت در سیرجان چگونه است؟
اوضاع سیرجان خوب است. به دلیل حضور اساتید نواحی وضعیت خوبی دارد. روح سهراب عیسی‌پور شاد. الان هم آقای یکتا‌پرست، نارویی، جهانشاهی، برادر بزرگ عیسی‌پور، جهانگیر که نقش استادی دارد و سایر هنرمندان  موسیقی نواحی را حفظ کرده‌اند. شما در سیرجان خواننده‌های خوبی دارید، رضا نارویی صدای فوق‌العاده‌ای دارد. آقای جهانشاهی و سلطانی هم هستند و این سه نفر در موسیقی نواحی خواننده‌های بی‌نظیری هستند.
 آیا نسل‌های بعد را پرورش داده‌اند؟  
نمی‌دانم.
 کلا این موسیقی کارکرد شادی دارد که حفظ شده؟
نه، فقط شادی نیست. موسیقی نواحی از لالایی شروع می‌شود، موسیقی کار، سوگ، آوا، شادیانه، منظومه، موسیقی حماسی و مرگ هم داریم.
 همه انواع این موسیقی حفظ شده‌اند؟
بله ما از همه اینها در استان نمونه‌هایی داریم و من آنها را ضبط کرده‌ام. برای مرگ یک فرد، خانم‌ها مورک یا مور و غریبی می‌خوانند. قبلا در سیرجان در مرگ یک نفر سرنا می‌زدند. یا در بعضی مناطق استان کرمان یک نوع ساز مخصوص بنام سفیدمهره را سه بار می‌زدند و مردم می‌فهمیدند که یک نفر مرده است.
 موسیقی‌ای بوده که در استان کرمان از بین رفته باشد؟
بله متاسفانه. موسیقی خیلی جاها از  بین رفته، مثلا شهربابک هر چقدر هم سعی کردم متاسفانه از بین رفت. خیلی از استادها که از بین می‌روند کل موسیقی منطقه از بین می‌رود چون دنباله‌رویی ندارند.
 در سیرجان چطور؟
بله در سیرجان هم با رفتن سهراب عیسی‌پور بخشی از موسیقی سیرجان از بین رفت. ایشان بهترین نوازنده‌ی سرنایی بود که من در عمرم دیدم. محمدرضا درویشی هم که اجرای سهراب را دید در مورد او گفت که آقای عیسی‌پور یکی از سرنا‌نوازان سرحال کشور است. رفتن او حیف بود. البته جهانگیر برادر ایشان و تعدادی دیگر هستند. خدا کند قدرشان را بدانند.
 در مورد ساز چطور آیا هیچ‌کدام از بین رفته است؟
خیلی سازها. مثلا سوتک‌های گلی خیلی کم شده است. سرنای گلی تقریبا در معرض نابودی است. چوغرو، جاریگ، جوغ، دورک هم خیلی کم است.
 همه‌ساله جشنواره نواحی در کرمان برگزار می‌شود این جشنواره بر موسیقی محلی ما تاثیر گذاشته؟
امسال من سمتی نداشتم و فقط سخنران بخش پژوهش بودم. البته گروه‌های کرمانی را من معرفی می‌کنم. قبل از آنکه پژوهش را آغاز کنم می‌گفتند کرمان موسیقی ندارد و در دو سال اول ما هیچ گروهی از کرمان نداشتیم. ولی من کار را شروع کردم و گروه‌ها را به جشنواره آوردم و الان بیش از 50 درصد جشنواره مال کرمان است.
 در استان چند گروه موسیقی محلی داریم؟
حدود 80 گروه فعال داریم.
 پژوهش شما علاوه بر انتشار 16 آلبوم شامل چاپ یک کتاب هم شده است، این نوع پژوهش در دیگر استان‌ها هم انجام شده است؟
بله وجود دارد. سختی من این بود که من از صفر شروع کردم و هیچ منبعی وجود نداشت. من مجبور شدم همه چیز را میدانی پیدا کنم. هر جا می‌رفتم می‌گفتند ما موسیقی نداریم. بعد من می‌گفتم در عروسی چه می‌زنید؟ می‌گفتند یک ساز، دهلی است. یا در محفل خانم‌ها یکی دایره می‌زند. من هم می‌گفتم: خب همین موسیقی است. متاسفانه کرمانی‌ها برای فرهنگ‌شان ارزش قایل نیستند و در ارایه بسیار ضعیف عمل می‌کنند، مثلا عروسک. در لرستان یک نفر رفته یک عروسک را ثبت کرده که لرستان عروسک مخصوص به خودش را دارد. من پنج عروسک محلی را در استان می‌شناسم که فقط مخصوص خود ما است. لوپتو، عاروسو، گل گلیمو، گل گشنیزو و چمچمه عروسک‌های استان کرمان‌اند. الان به یک کرمانی بگویی می‌گوید ولش کن اینها چه هستند.
 سیرجان هم عروسک منحصر به خودش را دارد؟
بله، عشایر منطقه بلورد، گل‌گشنیزو را دارند. فلسفه زیبایی هم دارد. گل‌گشنیزو عروسک سفیدی است وقتی که باران نمی‌آید عشایر آن را جلوی پلاس‌ها نصب می‌کنند و روی آن آب می‌پاشند. فلسفه‌شان این است که چون ما این را خنک کردیم خدا هم دلش به رحم می‌آید و برای ما باران می فرستند.
 برای حفظ موسیقی نواحی چه باید کرد؟
متاسفانه کیبوردها که در عروسی‌ها می‎زنند کار را خراب کردند. مردم باید بدانند ساز و دهل ارزشمند است. من این موسیقی را ثبت کرده‌ام. این خوبی را دارد که اگر استادی فوت شود ما نمونه کار داریم. موسیقی نواحی همه جای استان ضبط شده است. کتاب هم که منتشر شده و اولین مرجع موسیقی نواحی در تاریخ کرمان است. ما باید برای احیا کار کنیم. مثلا مکتب‌خانه راه بیندازیم و ساز در اختیار علاقه‌مندان بگذاریم. استاد هم برای‌شان بیاوریم و خودمان هزینه‌شان را بدهیم. اینها را ترغیب کنیم که موسیقی را ادامه بدهند و آنها را به جشنواره‌ها ببریم. در شعرهای محلی، فرهنگ و تاریخ ما نهفته است اگر این موسیقی از بین برود اینها هم از بین می‌رود.
 مسئولان کاری برای حفظ نمی‌کنند؟
نه. فقط در حد کارهای نمایشی و جشنواره‌های کوتاه‌مدت ممکن است کاری انجام دهند اما کار زیربنایی اصلا نمی‌کنند. اینکه از پژوهش‌های ما استفاده کنند نه اصلا، چنین چیزی وجود ندارد. حتی در برگزاری جشنواره نظر من را هم نمی‌خواهند. ولی اگر بخواهند می‌توانند کاری بکنند، راهکار دارد و باید هزینه کنند. من اگر بودجه داشتم موسیقی کل استان را نجات می‌دادم، ساز به هنرآموزان می‌دادم، تشویق می‌کردم، ترغیب می‌کردم و نمی‌گذاشتم از بین برود.
 اگر با همین رویه ادامه دهیم موسیقی نواحی از بین نمی‌رود؟
پنجاه سال دیگر هیچ چیزی نداریم، یعنی در کل ایران نداریم و موسیقی نواحی از بین می‌رود. این موضوع یک هشدار بزرگ است. الان در ترکمن‌ها که متعصب هستند در عروسی دوتارها را کنار گذاشتند و کیبورد آورده‌اند، اوضاع خطرناک است.
 آیا در همین مدت که شما پژوهش می‌کردید موسیقی‌ای از بین رفت؟
بله خیلی. تا سال‌های آینده خیلی از سازهای‌مان را از دست می‌دهیم. کرمان رقص‌های زیادی داشته که آنها هم به‌ زودی از بین می‌رود. کرمان 38 مدل رقص محلی دارد، بعد از ما کردستان است با 12 نوع رقص، اختلاف را بیینید؟ حالا به یک کرمانی بگو دو مورد از این رقص‌ها را نام ببر؟ این‌ها در حال از بین رفتن هستند.
 آیا شهرنشینی یکی از دلایلی نیست که باعث شده این موسیقی از بین برود؟
چرا. هر جا شهرنشینی بیشتر شده اینها هم زودتر از بین رفته‌اند. اما من در شهر هم می‌توانم موسیقی را احیا کنم. همین الان هم در کرمان ما یک گروه نواحی داریم. همان‌طور که با تلاش گروهی نقارخانه کرمان را بعد از صد سال احیا کردیم. در شهر هم می‌شود کارهایی کرد، این موسیقی در شهر خیلی جذاب است. مردم سال‌هاهست این نوع موسیقی را نشنیدند و اتفاقا خیلی هم لذت می‌برند. مردم نیاز به شادی و حماسه دارند. اگر مردم خوشحال باشند برای مسئولان هم خوب است. شادی مردم رضایت به همراه دارد. خیلی از بداخلاقی‌ها در مسایل اجتماعی مثل رانندگی و بی‌نظمی که در بعضی از مردم وجود دارد با موسیقی قابل رفع هستند. مردم شاد باشند خودشان رعایت می‌کنند.