دوشنبه, 12 خرداد 1399

هفته‌نامه شماره 605:  29 اردیبهشت  ۱۳۹۹   

 

 

گزارش پاسارگاد از وضعیت اشتغال زنان در سیرجان
زنان منتظرآگهی استخدام نباشند

 هدی رضوانی
مسئله اشتغال از گذشته تا کنون یکی از مسایل مهم بوده و مساله اشتغال زنان بر اهمیت آن افزوده است. نرخ بیکاری زنان در سطح کشور در پاییز گذشته 3/17 درصد و مردان 9/8 درصد گزارش شده است. به طور کلی نرخ بیکاری زنان در کشور بیشتر از مردان است. این موضوع در تمام استان‎های کشور به جز خراسان شمالی صادق است. بیشترین نرخ بیکاری زنان 9/33 درصد و مردان 7/6 درصد و مربوط به استان کرمان است. در آماری دیگر از هر 100 زن شاغل در کشور 51 نفر در بخش خدمات، 30 نفر در بخش صنعت و 19 نفر در بخش کشاورزی مشغول هستند.
 اولویت اول جامعه، اشتغال آقایان است
طیبه عباسلو فعال حقوق زنان موضوع اشتغال خانم‌ها را یک پروسه جهانی می‌داند و معتقد است این پروسه گاهی اوقات سیر صعودی پیدا کرده و برخی مواقع هم بسته به سیاست‌ها و نظام حاکم هر کشور دچار کندی می‌شود. وی در این خصوص می‌گوید: ما هم به تبع سیستم جهانی این فراز و نشیب‌ها را در اشتغال خانم‌ها داشته‌ایم. با توجه به اینکه در سیرجان فرصت‌های شغلی بسیار زیادی هست، این میزان اشتغال بانوان منطقی نیست. عباسلو اضافه می‌کند: بحران اقتصادی و بیکاری کل کشور را فرا گرفته و منجر به این شد که هیچ کدام از برنامه‌های کشور نگاه راهبردی به آینده نداشته باشد. باید ۲۰ سال قبل به این فکر می‌کردیم که ما اکنون در زمان اوج پنجره جمعیتی هستیم و بیشترین نیروی جمعیت ما نیروی فعال و آماده‌به‌کار است و باید برای اشتغال آن‌ها برنامه‌ریزی می‌کردیم اما چون نگاه‌مان راهبردی نبود الان دچار مشکل بیکاری هستیم، هم برای خانم‌ها و هم برای آقایان.
وی اولویت جامعه را اشتغال آقایان می‌داند و می‌گوید: در جامعه‌ای که اشتغال، مسئله است؛ آن را اولویت‌بندی می‌کنند و از آنجایی که قانون اساسی، مدنی و مذهب ما نان‌آوری و مخارج زندگی را بر عهده مرد می‌داند، بنابراین مردها در اولویت اشتغال قرار می‌گیرند. بارها پیش آمده مردهایی را به اشتغال گمارده‌اند که تخصص و مهارت لازم و تحصیلات مرتبط را نداشتند ولی صرفا چون مرد بودند به کار گرفته شدند. مسئله دیگر این است که اشتغال چون درآمد در پی دارد، برای زن‌ها قدرت ایجاد می‌کند؛ قدرت سیاسی، خانوادگی، اجتماعی و... سالیان سال سیستم جامعه ما زن را جنس دست دوم حساب می‌کرده. این مردسالاری از قبل بوده و نمی‌توانند قدرت گرفتن زن را بپذیرند. هر چقدر شغل برای خانم‌ها ایجاد شود و به آن‌ها قدرت داده شود؛ از قدرت آقایان کاسته می‌شود و پذیرش این امر برای آقایان سخت است. چون نمی‌خواهند برابری انسانی زن و مرد و حقوق یکسان بین آن‌ها را بپذیرند و این مسئله یک مسئله ریشه‌دار است. عباسلو به عواقب قدرت گرفتن خانم‌ها اشاره کرده و می‌گوید: قدرت گرفتن خانم‌ها عواقب زیادی برای آقایان دارد. در حوزه زناشویی و خانواده ممکن است تسلط آقایان کم شود. مسئله دیگر افزایش سن تجرد در خانم‌های شاغل است که با تشکیل خانواده و فرزندآوری و پایبندی به این ارزش در جامعه منافات دارد.
 نگرش سنتی در خصوص وظایف زنان باید اصلاح شود
وی صنعتی بودن سیرجان را یکی از عواملی می‌داند که باعث شده اشتغال خانم‌ها در این شهر رو به کاهش باشد و تصریح می‌کند: وقتی در یک شهر، شرکت‌های معدنی و صنعتی دارید، دانشگاه‌هایی هم دارید که رشته‌های فنی مهندسی پذیرش می‌کنند. زمان پذیرش دانشجو به علت هجمه‌ای که سازمان‌های حقوق بشری روی کشور ایران دارند، نمی‌توانند فقط دانشجوی مرد پذیرش کنند اما هنگام آزمون‌های استخدامی در شرکت‌های معدنی، فقط نیروی مرد پذیرش می‌کنند. واحد نیروی انسانی این شرکت‌ها هم می‌گوید به ما اجازه استخدام نیروی خانم را نمی‌دهند.
عباسلو نقش‌های خانوادگی زنان را نیز عامل دیگری می‌داند که به بیکاری آن‌ها دامن زده و اضافه می‌کند: نقش‌های خانوادگی خانم‌ها هم در عدم اشتغال آن‌ها بی‌تاثیر نیست. مسئولیت مادر شدن، رسیدگی به امور منزل، تربیت بچه‌ها و... چون در جامعه ما برای مادر تعریف شده و انجام آن‌ها بر عهده زن است، برای کارفرمایان پذیرش خانم‌ها به عنوان نیروی کار ریسک است. این نگرش‌ها باید اصلاح می‌شدند. همیشه در جامعه برای همه موارد دچار تأخر فرهنگی بودیم. وقتی در دانشگاه پذیرش مرد و زن برابر است، در اشتغال هم این پذیرش باید برابر باشد. ضمن اینکه تقسیم نقش و وظایف در زندگی زناشویی هم باید با توجه به اشتغال و تحصیل خانم‌ها تغییر می‌کرد. بار سنگینی در حال حاضر روی دوش خانم‌هاست. در حوزه تحصیل و اشتغال آن‌ها تغییراتی ایجاد شده ولی در حوزه خانوادگی و پذیرش نقش متاسفانه این تغییر صورت نگرفته. یک خانم بنا به دلایل اقتصادی باید در معیشت خانواده شریک شود و در کنار آن تمام وظایف داخل منزل هم بر عهده زن است. این تقسیم نقش که یک خانم تمام امور خانه را انجام دهد، مربوط به زمان گذشته است. به تناسب تغییرات شغلی این تغییرات تقسیم نقش صورت نگرفته که باعث می‌شود در اثر تحمل فشار، خانم‌ها دچار سرخوردگی و افسردگی مضاعف شوند و در حوزه کاری اگر ببیند به آن‌ها زور گفته می‌شود هم دنبال مطالبه حقوق خود نباشند.
وی از وضعیت اشتغال زنان در سیرجان رضایت نداشته و تاکید می‌کند: اگر در استان کرمان در زمینه اشتغال خانم‌ها اتفاق خاصی نیفتاده فکر می‌کنم به دلیل منفعل بودن اداره کل بانوان استانداری است که دغدغه اشتغال زنان را نداشته و پیگیری نکرده. در حالی که با رایزنی می‌توانستند کاری کنند که فرمانداران در استفاده از خانم‌ها در پست‌های مدیریتی بیشتر اقدام کنند.
عباسلو در خصوص بکارگیری بانوان در سطوح پایین شغلی با دستمزد‌های حداقلی اضافه می‌کند: به این دلیل که آقایان باید از سهم خودشان کمک کنند تا در حوزه مدیریتی و سطوح بالای اشتغال سهمی به خانم‌ها بدهند و پذیرش آن برای یک جامعه مردسالار خیلی سخت است. در سطوح پایین اشتغال ممکن است یک خانم از کارفرما زور بشنود و یا حتی درگیر سوء‌استفاده شود. در جامعه‌ای که نظام اقتصادی آن رو به فروپاشی و معیشت خانواده‌ها دچار آسیب است، افراد مجبور می‌شوند برای سیر کردن شکم خانواده‌شان کار کنند و این شرایط را بپذیرند. علاوه بر آن ضعف جدی در حوزه قانون داریم که نظارتی از سوی اداره کار برای دریافت حداقل حقوق و مزایا توسط نیروی کار نیست.
 بانوان از دوران کرونا برای کسب مهارت استفاده کنند
فاطمه پورشهسواری دکترای روانشناسی و یکی از بانوان فعال شهرستان، در خصوص وضعیت بیکاری زنان در سیرجان به نبود آمار رسمی اشاره کرده و می‌گوید: شواهد نشان می‌دهد که آمار بیکاری در سیرجان زیاد و بین زنان هم بیشتر است. به این دلیل که شرکت‌هایی که آگهی استخدام منتشر می‌کنند صرفا به دنبال استخدام‌ نیروی مرد هستند. بخش عمده جویندگان کار که به کاریابی مراجعه می‌کنند، زنان با تحصیلات بالا هستند.
وی در خصوص بکارگیری بانوان در سطوح پایین شغلی و انجام کارهای خدماتی با حداقل دستمزد می‌گوید: وقتی سیمای اشتغال را در سطح کلان بررسی می‌کنیم، چند نکته در مورد اشتغال زنان به چشم می‌آید؛ اول اینکه درصد اشتغال زنان خیلی پایین و سطح تحصیلات آن‌ها نسبت به مردان بالاتر است. دوم اینکه خانم‌ها معمولاً در سطوح پایین خدماتی به کار گرفته می‌شوند که متأثر از چارچوب حاکم بر اشتغال زنان در ایران به دلیل تبعیض‌های جنسیتی، کشش کم بازار و... است. از طرفی درآمد خانم‌ها در زندگی زیاد تعیین‌کننده نیست و بیشتر حالت کمکی دارد و چون انتظارات شغلی آن‌ها پایین است و معمولاً تبعیت‌پذیر بوده‌اند، حقوق آن‌ها نیز پایین است. انگاره زنِ خوب در فرهنگ ما نیز به این مسا‌یل دامن می‌زند. بسترهای فرهنگی و حقوقی دست به دست هم دادند و این شرایط را در اشتغال بانوان ایجاد کرده‌اند.
از او می‌پرسم چه راهکاری برای برابری شغلی زن و مرد در نظر دارید؟ بانوان چگونه می‌توانند برای احیای فرصت های شغلی خود اقدام کنند؟ پاسخ می‌دهد: طبق تجربه سال‌ها فعالیتی که دارم خیلی از کارفرمایان از نیروهای خانم رضایت کامل دارند و مسئولیت‌پذیری و توانمندی آن‌ها در محیط کار دیده شده است. این اتفاقات در جامعه ما رو به گسترش است اما من یک نگاه متفاوت به قضیه اشتغال خانم‌ها دارم. ما در جهانی زندگی می‌کنیم که خیلی از مفاهیم قدیمی تغییر کرده‌اند. دیگر چیزی به نام کاریابی در جامعه بیکاران نداریم. یک زن نباید منتظر باشد تا کاری برای او پیدا شود. زنان باید بروند به سمت کارآفرینی و بتوانند توانایی‌ها و مهارت‌های لازم را در خود ایجاد و بر مبنای آن کارآفرینی کنند. در شرایط موجود زمینه‌های اجتماعی کارآفرینی در زنان بالاست به ویژه در مشاغل خانگی و خانم‌ها هم خودشان به این باور رسیده‌اند که نباید منتظر آگهی استخدامی باشند. یک زن خودش می‌تواند شغل ایجاد کند و توانایی‌های خود را به همه نشان دهد. وی تاکید می‌کند: با توجه به تنگناهای اقتصادی که جامعه ما دارد و کم بودن فرصت‌های شغلی، بهترین فرصت برای زنان کارآفرینی است و جامعه هم از این رویه حمایت خوبی می‌کند. یک فرصت تاریخی برای زنان ایجاد شده که توانایی‌های خودشان را در قالب کارآفرینی و ایجاد کسب و کارهای کوچک و خانگی نشان دهند و با همت و تلاش به الگوی یک زن موفق تبدیل شوند. پس در سیرجان می‌توان گفت کاهش این آمار بیکاری بستگی به تلاش بانوان برای کارآفرینی دارد.
وی به دوران کرونا به چشم یک فرصت نگاه کرده و زنان را تشویق به کارآفرینی در این ایام می‌کند و می‌گوید: به دورانی رسیده‌ایم که باید دیدگاه‌مان را نسبت به شغل و درآمد تغییر دهیم. کرونا پدیده‌ای بود که کل سیستم زندگی، کسب و کار و روابط را تغییر داد. زنان هم باید خودشان را با این شرایط سازگار کنند و برای افزایش توانمندی‌های فردی، تغییر نگرش و کسب مهارت استفاده کنند و به سمت و سوی ایجاد کسب و کارهای خانگی و کارآفرینی بروند و نقش اجتماعی خود را ایفا کنند.
 بیکاری در بخش دانشگاهی و بانوان بالاتر از سایر بخش‌ها است
حامد هادیان رییس اداره کار، تعاون و رفاه اجتماعی در خصوص آمار بیکاری بانوان در سیرجان می‌گوید: بعد از سرشماری سال ۹۵ هیچ آماری نداریم که بخواهیم در بخش اشتغال بانوان ارایه دهیم و نمی‌توان به آمار سال ۹۵ بعد از گذشت ۴ سال استناد کرد. در مجموع می‌توانم بگویم بیکاری در بخش دانشگاهی و بانوان بالاتر از سایر بخش‌ها است. وی اضافه می‌کند: چون سیرجان یک شهر صنعتی است استقبال و به کارگیری آقایان بیشتر است و بازار کار بهتری دارند. یعنی در شرکت‌های صنعتی کار متناسب با آن‌ها بهتر پیدا می‌شود. البته وضعیت بازار کار آمار فصلی دارد ولی در قالب استان ارایه می‌شود و شهرستانی نیست. در خصوص جویندگان کار هم چون فقط افرادی هستند که در کاریابی‌ها ثبت نام کرده‌اند و همه جامعه خانم‌های بیکار را پوشش نمی‌دهد، باز هم نمی‌توان استناد کرد، در حالت کلی می‌توان گفت؛ نرخ بیکاری در بین زنان نسبت به مردان در سیرجان بیشتر است.
 پیشنهاد شهردار خانم را نپذیرفتند
صالحه حسینی دکترای برنامه‌ریزی شهری و یکی دیگر از بانوان شاغل و فعال شهرستان، سهم زنان از مشاغل صنعتی سیرجان را ناچیز می‌داند و می‌گوید: بر اساس گزارش سازمان آمار در ایران از هر ۴ زن دانش‌آموخته دانشگاه حداقل یک نفر بیکار است، نرخ بیکاری زنان فارغ‌التحصیل دانشگاه ۲۵/۳ درصد و این شاخص برای مردان ۱۲/۴درصد است. متاسفانه سهم زنان از کار در بخش صنعت و معدن ناچیز است. همانطور که همه می‌دانیم در آگهی‌های استخدامی شرکت‌های معدنی و صنعتی فقط مردان از فرصت اشتغال برخوردارند. وی اضافه می‌کند: مسئله جامعه ما؛ سهم‌خواهی زنان و بیکاری آن‌ها نیست. مسئله این است که شرایط اشتغال برای زنان و مردان یکسان نیست و حضور زنان را در خیلی از مشاغل ممنوع کرده‌ایم؛ با این شرایط مشخص است که نرخ بیکاری زنان بالاتر می‌رود.
این استاد دانشگاه به سهم اندک اشتغال زنان در حوزه‌های مدیریتی اشاره کرده و می‌گوید: میزان مشارکت زنان در حوزه مدیریت یکی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه انسانی است که متاسفانه این شاخص در ایران در سطح پایینی قرار دارد و در سیرجان در حداقلِ ممکن به سر می‌برد. در شهری مثل سیرجان با پتانسیل بالای اشتغال، تنها مردان به عنوان نیروی کارآمد و سرمایه اجتماعی در پست‌های مدیریتی دیده می‌شوند و نقش بانوان در پست‌های مدیریتی بسیار کم رنگ است.
وی علت این اتفاق را تفکر سنتی می‌داند و خاطرنشان می‌کند: شاید هنوز تفکر جامعه نسبت به پست‌های مدیریتی؛ داشتن زور بازو است در حالی که در عصر ارتباطات و جامعه کنونی؛ مدیریت نیاز به خلاقیت، نوآوری و تفکر پویا دارد. خانم‌ها در سیرجان می‌توانند رشد کنند اما فقط در یک سطح مشخص و خیلی از پست‌های مدیریتی خط قرمز آقایان است و اجازه حضور زنان را به هیچ عنوان نمی‌دهند.
به عنوان مثال در شورای سوم یا چهارم به دنبال گزینه شهردار بودند، من با چند عضو شورا تماس گرفته و در مورد یکی از خانم‌های توانمندی که هم رزومه دانشگاهی و هم مدیریتی و شورایی داشت صحبت کردم که به عنوان گزینه شهردار معرفی کنند. همه به توانمندی او واقف بودند اما زن بودن او را دلیل عدم توانایی در مدیریت شهر و شهرداری عنوان کردند و حتی حاضر نشدند به عنوان گزینه نام او را مطرح کنند. متاسفانه زن بودن برای خیلی از آقایان یعنی عدم توانایی لازم در مدیریت. ما در سیرجان نه تنها فرماندار و نماینده زن نداشتیم، بلکه حتی در پست‌های معاونتی هم هنوز خانم‌ها جایگاهی کسب نکرده‌اند. در شورا هم همیشه خانم‌ها جمعیت حداقل بودند. البته نداشتن اعتماد به نفس کافی در خانم‌ها هم در این عدم حضور بی‌تاثیر نبوده است. اگر یک فرماندار و شهردار ساختار شکنی می‌کرد و به خانم‌ها اعتماد می‌کرد و در پست‌های کلیدی از آن‌ها استفاده می‌کرد، مطمئنا هم اعتماد به نفس بانوان بالاتر می‌رفت و هم جامعه به حضور زنان باور پذیری بیشتری پیدا می‌کرد.
این بانوی فعال اجتماعی و سیاسی اشتغال در سطوح خدماتی با دستمزد پایین برای زنان را یک معضل دانسته و عنوان می‌کند: در مبحث قبل اشاره کردم که خانم‌ها اجازه حضور در مشاغل را دارند اما نه در همه پست‌ها. علت اینکه خیلی از کارفرماها در کارهای سطح پایین و با زحمت زیاد از خانم‌ها استفاده می‌کنند، حقوق پایین و عدم بیمه آن‌هاست. خانم‌ها گاهی اوقات به دلیل شرایط خاصی که دارند حاضرند حقوق کمتری نسبت به آقایان دریافت کنند تا استخدام شوند و حتی بیمه نداشته باشند و همین مسئله باعث سوءاستفاده بعضی از کارفرمایان شده و عرف جامعه هم طوری شده که حقوق زنان کمتر از مردان باشد. وی تصریح می‌کند: اما پست‌های تخصصی و حقوق بالا اکثر اوقات مخصوص مردان است و این تبعیض شغلی از گذشته تا حال رواج داشته. امیدوارم روزی برسد که از حوزه مدیریتی، جنسیت‌زدایی شود و ملاک فقط توانمندی افراد باشد نه جنسیت آن‌ها.