سه شنبه, 08 مهر 1399

هفته‌نامه شماره ۶۲۲ | ۷ مهر ۱۳۹۹

 

 

مصاحبه با سرپرستار بخش اعصاب و روان بیمارستان امام رضا
افسردگی پس از زایمان را جدی بگیریم

 زهرا خواجویی‌نژاد
دو هفته پیش رییس بهزیستی سیرجان در گفت‌و‌گو با پاسارگاد گفته بود؛ «‌خانمی که با کودکش در استخر غرق شده بودند و بسیاری معتقد بودند مرگ‌شان عمدی بوده است، سابقه بستری در بخش اعصاب و روان و افسردگی پس از زایمان را داشته است.» افسردگی پس از زایمان یک بیماری به ظاهر ساده است که بسیاری از قدیمی‌ها از آن به عنوان زائوی جن‌زده یاد می‌کنند و معتقدند اگر بالای سر زن جن‌زده قیچی و وسایل آهنی بگذارند جن از مادر و کودک دور می‌شود و در مواردی که بیماری فرد طول بکشد، معتقدند جن وارد بدن مادر شده است و او را گاهی پیش رمال می‌برند و اقدامات خرافی برایش انجام می‌دهند.
برای روشن شدن زوایای این بیماری به بخش اعصاب و روان؛ تنها بخش باقی‌مانده از بیمارستان امام رضا در ساختمان قدیمی آن می‌رویم، جلوی در یک نگهبان مرد ایستاده است و اجازه ورود نمی‌دهد... پس از هماهنگی وارد می‌شوم. یک خانم با لباس‌های صورتی و روسری سفید با ظاهری غمگین روی زمین چهارزانو زده است و دستانش را روی سرش گذاشته است. من را که می‌بیند، نگاهی می‌کند و براندازم می‌کند، آن طرف‌تر زن دیگری روی یک صندلی نشسته است او جوان‌تر است و بی‌حوصله‌تر و گهگاه بلند می‌شود و راه می‌رود و با خودش حرف می‌زند.
بتول سرداری سرپرستار بخش اعصاب و روان است. سرداری حدود یک ماه پیش به بیماری کرونا مبتلا و پس از دو هفته استراحت خوب شده و به سرکارش برگشته است. او بسیار صبور است و شمرده حرف می‌زند و در اواخر گفت‌وگویش از سختی‌های کار پرستاران در بخش اعصاب و روان می‌گوید؛ «پرستارانی که در بخش اعصاب و روان کار می‌کنند با مشکلات زیادی مواجه هستند. قبلا که بخش‌مان گارد نداشت، اتفاقات بیشتر بود. الان گارد داریم اما گارد هم نمی‌تواند هر لحظه مواظب پرستاران باشد. بارها اتفاق افتاده بیماران هرچیزی که دست‌شان بوده به سمت ما پرتاب کرده‌اند. یادم است یک بار یکی از همکاران‌مان در شیفت شب بود و یکی از بیماران که دچار توهم هذیان شده بود اومده بود همکار ما را نصف شب کتک زده بود و خودش هم بعد از مدتی دچار افسردگی شد و چندین ماه این‌جا بستری شد. چون دچار شوک ناگهانی شده بود. ما در هفته چندین مورد کتک خوردن از بیماران را داریم و هیچ واکنشی انجام نمی‌دهیم. چون به بیمار به چشم یک بچه نگاه می‌کنیم و معتقدیم مریض با آگاهی این کار را انجام نداده است.»
 حدود یک ماه پیش خانمی و بچه‌اش در استخر غرق شدند، با توجه به سابقه بریدن گلوی دختربچه‌اش در سال قبل، بسیاری بر این باورند این دفعه هم عمدی در کار بوده و گفته شد مادر بعد از زایمان کودکش دچار افسردگی بعد از زایمان شده بود؟
والا من ایشان را نمی‌شناسم که دقیقا بخواهم بگویم کدام بیمار ما بودند ولی از جمله اقداماتی که بعد از افسردگی زایمان بیمار انجام می‌دهد می‌تواند کشتن بچه یا خودکشی باشد.
 افسردگی بعد از زایمان دقیقا چه نوع بیماری روانی است؟
افسردگی یک احساس ناخوشایند است که در افراد دیده می‌شود؛ احساس گرفته بودن، حالت خستگی‌ مفرط که چیز عجیبی نیست و بخشی از زندگی ما محسوب می‌شود. اما این حالت‌ها زمانی بیماری تلقی می‌شود که فرد دچار تغییرات جسمی و عاطفی و رفتاری شود. وقتی علایم افسردگی در فرد بیشتر از دو هفته ادامه پیدا کند آن وقت می‌توانیم بگوییم فرد دچار افسردگی شده است. افسردگی بعد از زایمان شروعش می‌تواند چهار هفته بعد از زایمان تا یک سال بعد باشد و شدتش هم متفاوت است.
 منظورتان از شدت بیماری چیست؟
شدت بیماری را می‌توان به سه نوع تقسیم کرد؛ نوع خفیف یا مینور، نوع شدید یا ماژور و نوع خیلی شدید. در نوع خفیف فرد احساس افسردگی خفیف می‌کند و معمولا کمتر از دو هفته طول می‌کشد. در این حالت فرد خلق افسرده دارد. ممکن است گریه کند و خیلی نیاز به درمان خاصی ندارد و تا دو هفته فرد خود به خود درمان می‌شود. البته یکسری روان‌درمانی‌ها یا قرار گرفتن در گروهی که چند مادر باردار که تازه زایمان کرده و این علایم را داشته باشند، می‌تواند موثر باشد. در نوع شدید فرد دچار خلق افسرده می‌شود؛ بی‌خوابی یا پرخوابی پیدا می‌کند، بی‌اشتهایی یا پراشتهایی دارد، کاهش علاقه و لذت دارد یعنی علاقه و لذتی که قبلا فرد برای یک اتفاق خوشایند در زندگی‌اش داشته، از بین می‌رود. هیچ چیز او را شاد نمی‌کند، هیچی برایش لذت‌بخش نیست، دچار اضطراب، بی‌قراری، تحریک‌پذیری، عصبانیت و... است. بنابراین وقتی فرد دچار اختلال در عملکردش شود، می‌گوییم دچار افسردگی شدید بعد از زایمان شده است. این نوع افسردگی از چهار هفته بعد از زایمان تا یک سال بعد از زایمان ممکن است شروع شود و اینکه چقدر ادامه یاید ممکن است یک ماه تا یک سال طول بکشد.
 می‌توانیم بگوییم اکثر زنان افسردگی بعد از زایمان را تجربه می‌کنند؟
شیوع افسردگی بعد از زایمان در دنیا بین 13 تا 20 درصد است. در ایران طبق تحقیقی که انجام دادند گفتند 3/25 درصد زنان ایرانی پس از زایمان افسردگی می‌گیرند.
 دلیل افسردگی بعد از زایمان چیست؟
دلیل این اتفاق البته هنوز کاملا ناشناخته است اما می‌گویند به تغییرات هورمونی بعد از زایمان برمی‌گردد. چون هورمون‌های زنانه استروژن و پروژسترون در طول دوران بارداری ده برابر افزایش پیدا می‌کند. هنگامی که فرد زایمان می‌کند بلافاصله پس از زایمان این هورمون‌ها به حالت عادی برمی‌گردند و به طور ناگهانی در عرض سه روز کاهش پیدا می‌کنند. ممکن است یکی از دلایلش تغییرات هورمونی باشد. علاوه بر تغییرات هورمونی، یک سری ریزفاکتورها مثل: تغییرات اجتماعی و روانی ناشی از داشتن کودک، یا بیمار سابقه اضطراب و افسردگی داشته باشد، سابقه اختلال دو قطبی در خانواده داشته باشد، سابقه افسردگی پس از زایمان در خانواده داشته باشد، یا اینکه یک سری حوادث استرس‌زا در بارداری‌اش تجربه کرده باشد، بارداری‌اش ناخواسته باشد. چون نگرش زن نسبت به بارداری ناخواسته متفاوت است، همچنین افرادی که علایم سندروم قبل از عادت ماهیانه دارند، یعنی قبل از قاعدگی دچار خلق تحریک‌پذیر و افسردگی هستند، این‌ها به مراتب احتمال شیوع‌شان بیشتر است. عدم حمایت از سوی همسر و خانواده، درگیری‌هایی با همسرش داشته باشد، مشکلات مالی داشته باشند، سن‌ فرد کم باشد، و تنش‌های در دوران بارداری این‌ها می‌تواند باعث افسردگی در دوران پس از زایمان شود.
 در افسردگی شدید فرد باید بستری شود تا بهبود یابد؟
در افسردگی ماژور زمانی عملکرد بیمار مختل شده است یا زمانی بیمار افکار خودکشی دارد. اینجا دیگر حتما فرد نیاز به درمان دارویی روان‌درمانی دارد. حالا روان‌درمانی می‌تواند فردی یا گروهی یا خانوادگی باشد و فرد حتما باید به روان‌پزشک مراجعه کند.
 افسردگی خیلی شدید چه نوعی است؟
این حالتی که شما از آن خانم گفتید افسردگی خیلی شدید است. یعنی فرد احساس روان‌پریشی دارد. این زنی که با کودکش در استخر غرق شده‌اند احتمالا دچار روان‌پریشی یا سایکوز پس از زایمان بوده است.
 چگونه از افسردگی پس از زایمان پیشگیری شود؟
در خانه‌های بهداشت مراقبان بهداشتی، خانواده فرد و پزشکی که زن باردار بهش مراجعه می‌کند ممکن است در طی دوران بارداری خلق افسرده را در مریض تشخیص دهند و او را بفرستند برای روان‌درمانی فردی یا گروهی یا شروع داروهای کم‌خطری که برای جنین تاثیر نداشته باشد که باعث کاهش آسیب‌پذیری فرد پس از زایمان شود یا رفتارها و شرایط محیطی‌اش را بهتر کند. این پیشگیری سطح اول است. پیشگیری سطح دوم با هدف تشخیص به موقع باعث می‌شود پیشرفت بیماری کمتر شود.
 پیشگیری به موقع یعنی چه زمانی؟
پیشگیری به موقع یعنی در دوران بارداری. البته در همه افراد ممکن است مشخص نشود ولی همین که اطرافیان دیدند زن باردار خلق افسرده دارد پیدا می‌کند، گوشه‌گیر و منزوی شده است، بهتر است به روانپزشک مراجعه کنند. گاهی اوقات هم ممکن است تا چهار هفته بعد از زایمان هیچ علایمی نداشته باشد. روان‌پریشی زمانی که فرد ارتباطش با واقعیت از بین می‌رود. به شکل توهم و هذیان در می‌آید. توهم یعنی درک بدون محرک خارجی، یعنی بیمار توهم شنوایی یا بینایی پیدا می‌کند. یعنی صداهایی را می‌شنود یا چیزهایی را می‌بیند که ما قادر به شنیدن یا دیدن‌شان نیستیم، هذیان پیدا می‌کند یعنی یک سری افکار و اعتقادات غلط که نسبت به آن‌ها پافشاری دارد و فکر می‌کند واقعا این‌ها اعتقادات درستی هستند و زمانی خطرناک می‌شود که فرد توهمات شنوایی آمرانه پیدا کند. یعنی چیزی در درونش دستور ‌دهد که این کار را انجام بدهد. مثلا بهش دستور می‌دهد بچه‌ات را بکش، خودت را بکش، غذا نخور و... در این مرحله است که فرد دیگر دست به خودکشی یا دیگرکشی می‌زند. البته در زمانی هم که فرد افسردگی ماژور دارد احتمال این کارها در او وجود دارد. زمانی هم از فرد می‌پرسی چرا مثلا بچه‌ات را کُشتی می‌گوید مثلا دنیا، اصلا دنیای خوبی نیست، من دوست ندارم بچه‌ام توی این دنیا باشد، یا اینکه من توانایی نگهداری از این بچه را نداشتم. از نظر خودشان می‌خواهند بچه‌ها را از این محیط راحت کنند. حالت‌هایی که خیلی شدید نباشد بیشتر اضطراب این را دارند که نکند به بچه‌ام آسیب بزنم. وقتی که دیگر شدید شود و درمان را انجام ندهند یا درمان را شروع کنند و تکمیل نکنند این اتفاقات می‌افتد.
 در افسردگی ماژور و نوع خیلی شدید در صورتی که بیمار پیش روان‌پزشک برود و درمان را آغاز کند امکان اینکه فرد کاملا درمان شود، وجود دارد؟
بله صددرصد. فرد تا شش‌ماه و حتی یک سال نیاز به درمان دارویی، روان‌درمانی و حمایت اجتماعی دارد. زمانی که اطرافیان چنین رفتارهایی را در زنی که تازه زایمان کرده ببینند، باید حتما به روانپزشک مراجعه کنند و سه تا کار برای‌شان انجام می‌دهند؛ یکی اینکه روان‌درمانی برای‌شان انجام می‌دهند، دارودرمانی و در نهایت از درمان شوک برای‌شان استفاده می‌کنند. بیشتر مادران افسرده نگرانی‌شان این است که مثلا الان من دارم بچه شیر می‌دهم و نمی‌توانم دارو مصرف کنم. این تفکری اشتباه است. داروهایی که برای این بیماران استفاده می‌شود هیچ تاثیری در شیر مادر ندارد و هیچ مشکلی برای نوزاد به وجود نمی‌آورد اما عواقب مصرف نکردن دارو خیلی بیشتر از عارضه‌ای است که بخواهد دارو در فرد یا نوزاد ایجاد کند. درمان شوک را هم زمانی بیمار خیلی افسردگی‌اش شدید باشد و افکار خودکشی و دیگرکشی داشته باشد، استفاده می‌کنند و هیچ عارضه‌ای ندارد.
در شوک‌درمانی یک داروی بیهوشی مختصر به بیمار داده می‌شود، دوتا الکترود دو طرف سر قرار می‌گیرد و یک انرژی به مغز وارد می‌شود که باعث می‌شود افکار منفی و افسردگی از بین برود. حتی در بارداری‌هایی که منع مصرف دارو دارند، می‌توان از این درمان استفاده کرد.
 احتمال اینکه فرد بعد از درمان، دوباره افسردگی‌اش شروع شود، وجود دارد؟
احتمال این که در بارداری‌های بعدی این اتفاق دوباره بیفتد، وجود دارد.
 بسیاری از قدیمی‌ها معتقد زنی که تازه زایمان کرده جن‌زده شده و برایش درمان‌هایی خودسرانه شروع می‌کنند؟
آن حالت روان‌پریشی که فرد در آن دچار توهم و هذیان می‌شود می‌گوید صداهایی را دارم می‌شنوم، چیزهایی را می‌بینم که قدیم‌ها می‌گفتند دارد صدای جن را می‌شنود، جن رفته توی بدنش یا اینکه چیزی دارد می‌بیند و این‌ها درواقع علایم بیماری است و نباید درمان خودسرانه انجام دهند.
 شیوع افسردگی بعد از زایمان در سیرجان به چه شکل است؟
متاسفانه به دلیل انگ اجتماعی که بیماری‌های اعصاب و روان دارند و یا به دلیل اینکه مادران می‌ترسند استفاده از داروی اعصاب روی شیر و نوزادشان تاثیر بگذارد، خیلی از بیماران حاضر نیستند در بیمارستان بستری شوند و سعی می‌کنند به صورت سرپایی درمان شوند ولی مورد بستری هم زیاد داریم. حداقل 20 مورد در سال را داریم.
 افسردگی بعد از زایمان در زایمان‌های اول بیشتر اتفاق می‌افتد یا زایمان‌های بعدی؟
معمولا در زایمان‌های اول اتفاق می‌افتد اما افرادی که در زایمان اول دچار افسردگی شوند احتمال اینکه در زایمان‌های بعدی هم دچار این اختلالات بشوند، هست. گفتم وابسته به سن هم هست هرچه سن کمتر باشد احتمال افسردگی بعد از زایمان بیشتر است.
 قطع درمان و تکمیل نکردن درمان باعث شروع مجدد بیماری می‌شود؟
معمولا بیماران درمان‌شان را خودسرانه قطع می‌کنند. مثلا می‌گویند ما به این دارو اعتیاد پیدا کردیم یا معتاد می‌شویم اگر این دارو رو بخوریم و نمی‌توانیم ترکش کنیم. در صورتی که این دارو به مرور زمان هر ماه توسط پزشک تغییر داده می‌شود و خودسرانه نباید داروها قطع شوند. داروها طی مدت زمان مشخصی مثلا شش ماه یا یک سال طبق نظر پزشک مصرف و کم‌کم قطع می‌شود. در مورد خانمی که با کودکش در استخر غرق شدند و سال قبل هم اقدام به بریدن گلوی کودکش کرده، باید بگویم زمانی چنین بچه‌ای به اورژانس بیمارستان مراجعه می‌کند و دلیلش مشخص می‌شود، باید بلافاصله مشاوره روانپزشکی برای آن مادر گذاشته شود، پیگیری شود که چرا این اقدام را انجام داده است. مادر به روانپزشک ارجاع داده شود و درمانش شروع شود. از طرف خانواده حمایت شود. به خانواده هشدار داده شود که ممکن است دوباره این اتفاق بیفتد. ولی متاسفانه سهل‌انگاری باعث چنین اتفاقاتی می‌شود.
 در افسردگی‌های بعد از زایمان عمده رفتارهایی که در همه یکسان است چیست؟
خلق افسرده، گوشه‌گیری، اضطراب، انزوا، وجود وسواس‌های فکری نسبت به کودک... در صورت عدم درمان بیمار عملکردش مختل می‌شود و نمی‌تواند کارهای روزمره‌اش را انجام دهد. می‌رود به سمت روان‌پریشی، توهم و هذیان و در نهایت افکار خودکشی یا دیگرکشی
 بازه زمانی بستری این افراد در بیمارستان چقدر است؟
بین دو هفته تا یک ماه. جالب است بدانید همه افراد زمانی خودکشی می‌کنند که بیماری افسردگی‌شان در حال بهبودی است چون زمانی بیمار هستند انرژی ندارند و همین که انرژی‌شان به دست می‌‌آید، افکارشان را عملی می‌کنند. این‌ها می‌تواند هشدار باشد؛ بیماری که تازه دارد بهبود پیدا می‌کند و از بیمارستان مرخص شده است، تازه در جمع حضور پیدا می‌کند و روابطش با ما بهتر شده این احتمال خطرش بیشتر است. خانواده باید خیلی مراقب‌شان باشند. یعنی در دسترس‌شان دارو قرار نگیرد، اشیای تیز و وسایلی که به خودشان آسیب بزنند قرار نگیرد. مدام باید تحت کنترل و درمان باشند. ما در بیمارستان بحث آموزش به بیمار را داریم که خیلی کمک‌کننده است و زمان مرخص شدن به خانواده‌شان آموزش می‌دهیم. بعد از ترخیص چندبار با خانواده‌ها تماس می‌گیریم تا ببینیم وضعیت مریض چگونه است، داروهایش را می‌خورد؟ به پزشک مراجعه کرده است؟