دوشنبه, 27 آذر 1396

هفته‌نامه شماره 493: 20 آذر 1396

صورت مساله «قلیان» را حل کنیم
- ابوذرخواجویی‌نسب
عصر چهارشنبه هفته گذشته و در محوطه مقابل شهربازی سیرجان، بیش از هزار قلیان جمع‌آوری شده از کافی‌شاپ‌ها و قهوه‌خانه‌های شهر، پیش چشم شهروندان، امحا شد. هدف از این عملیات برخورد با عرضه قلیان در کافی‌شاپ‌های زیرزمینی و قهوه‌خانه‌ها، عنوان شده است. طرحی که مشابه آن در سال ۱۳۸6 نیز انجام و البته با شکست مواجه شده بود. ده سال پیش، برخی مخالفان این طرح با پیش کشیدن این نکته که «محدودیت باعث ایجاد محبوبیت می‌شود» این پرسش را مطرح کردند که؛ آیا با تعطیلی چایخانه‌ها به عنوان مکان‌هایی کنترل شده، مصرف قلیان در کشور به طور قطعی به صفر خواهد رسید و یا شاهد افزایش تعداد مصرف‌کنندگان قلیان خواهیم بود؟ آنها معتقد بودند که به این پرسش باید در شرایطی پاسخ داده شود که هیچ‌گونه جایگزینی برای قلیان پیش‌بینی نشده است و تنها صورت مساله موضوع حذف شده است.
برخی منابع تاریخی اشاره داشته‌اند که به احتمال زیاد کشیدن قلیان که اختراع هندی - ایرانی است، از زمان شاه طهماسب اول آغاز شده و در دوره قاجار فراگیر شده است؛ آن‌گونه که توانست محملی برای یک حرکت اعتراضی در عصر ناصرالدین‌شاه باشد. «نهضت تنباکو» جنبشی اجتماعی در اعتراض به اعطای امتیاز انحصاری تنباکو به شرکت «رِژی» به مدت 55 سال بود که طی آن با فتوای آیت‌الله میرزای شیرازی استعمال توتون و تنباکو حرام اعلام شد و مردم با شکستن قلیان‌ها اولین مبارزات ضداستعماری خود را کلید زدند. این اولین ممنوعیت مصرف قلیان در ایران بود، اما بعد از این اتفاق سال‌ها طول کشید تا این بار نه به علت تحریم تنباکو بلکه به دلایل اجتماعی و پزشکی شاهد ممنوعیت مصرف قلیان باشیم. سال 71 جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات، طرحی مبنی بر ممنوعیت استعمال قلیان به هیات دولت ارایه داد که واکنش‌های بسیاری در پی داشت. علی‌رغم مخالفانی که این طرح داشت، هیات دولت مقرر کرد؛ استعمال سیگار و مواد دخانی از جمله قلیان در اماکن عمومی ممنوع است. با وجود این، قلیان به صورت آشکار و پنهانی در قهوه‌خانه‌ها عرضه می‌شد تا این‌که در سال 76 این مصوبه لغو شد. سال‌های 83 و 86 نیز این موضوع در هیات دولت پیگیری شد، اما مخالفت سازمان میراث‌فرهنگی و صنف قهوه‌خانه‌داران سبب شد تا سیاست‌های متعادل‌تری درباره قلیان اعمال شود. نتیجه این سیاست‌ها سبب شد تا پای قلیان به صورت محدود به قهوه‌خانه‌ها باز شود و استعمال آن فقط در اماکن دارای پروانه و به شرط استفاده نکردن از توتون‌های اسانس‌دار مجاز شود.
با همه این سخت‌گیری‌ها و چه بپذیریم و چه نپذیریم، باید اذعان کنیم که قلیان با همه ضررهایی که دارد، خودش را به جامعه ایرانی و به خصوص قشر جوان مملکت تحمیل کرده است. کما این‌که دیگر لازم نیست حتماً به قهوه‌خانه‌ها یا سفره‌خانه‌های سنتی بروی تا آن را ببینی، از هر کجای شهر که بگذری، از تفرجگاه‌ها و پارک‌ها گرفته تا حتی راسته‌های خرید و مقابل مغازه‌ها، اقبال به قلیان احساس می‌شود. این تازه جدای از حضور پررنگ آن در اندرونی خانه‌ها و خوش‌رقصی‌اش در مهمانی‌های خانوادگی است. این میان باور نادرستی هم وجود دارد که می‌گویند؛ چون دود قلیان از آب عبور می کند، سموم آن جذب آب می شود و به سلامتی صدمه‌ای نمی‌رساند. حال آن‌که ضررهای مصرف قلیان به مراتب بیشتر از استعمال سیگار است.
اکنون این پرسش پیش می‌آید که آیا امحای قلیان‌ها سبب کاهش مصرف این ماده دخانی می‌شود؟ شاید بتوان با ایجاد محدودیت در عرضه قلیان، از تجمع افراد در قهوه‌خانه‌ها جلوگیری کرد. اما چه تضمینی وجود دارد که قلیان در خانه‌ها نیز مصرف نشود؟ آیا می‌توان با فعالیت‌های صرفا سلبی و بدون فراهم کردن جایگزین مناسب برای قلیان که به عنوان یک سرگرمی در میان بیشتر افراد مصرف‌کننده رواج یافته است، آن را حذف کرد؟ آیا بردن قلیان به درون خانه‌ها و پارک‌ها احتمال استعمال مواد مخدر دیگر را بیشتر نمی‌کند؟ به یقین پاک کردن صورت مساله به جای حل مساله دردی را دوا نخواهد کرد!