قلیان و غلطک، علاج درد شهر نیست 

- محمداحمدزاده

گرچه در طول یکی دو سال گذشته زمزمه‌هایی از برخورد با قهوه‌خانه‌های عرضه‌کننده قلیان به گوش می‌رسید و گهگاه از تعطیلی برخی از این واحدها خبر می‌آمد اما دو هفته گذشته این قضیه وارد فاز جدید خود شده و به دستور مقامات قضایی هزاران قلیان توقیف، جمع‌آوری و توسط غلطک امحا شدند. خوب یا نا‌پسند بودن این اقدام در صلاحیت حقوقی نگارنده نیست اما آیا با خرد شدن این قلیان‌ها، درد شهر علاج می‌شود؟ آیا قبل از ورود دستگاه قضا و ناجا، نهادهای فرهنگی دیگر وظیفه‌ای نداشته‌اند؟ روزگاری میرزای شیرازی فتوایی یک خطی داد و همه مردم قلیان‌ها را شکستند و ندیمه‌‌ی سوگلی ناصرالدین‌شاه در طلب قلیان پادشاه به وی می‌گوید همان کسی که ما را به تو حلال کرده است، تنباکو را حرام کرده است. امروزه پس از تعطیل شدن قهوه‌خانه‌های شهر راه جوانان به قهوه‌خانه‌های روستایی یا استعمال قلیان در فضای عمومی پارک‌ها باز شده است. یادمان نرفته پس از ممنوعیت اجرای گروه‌های ارکستر در تالار‌های عروسی، جلسات آخر شب تا سحر در باغ‌های حومه به راه افتاد. قبلا در همین ستون نوشته‌ام به دلیل پایین آمدن ارزش موسیقی فاخر ایرانی در حد یک «عروسی‌خوانی» موافق اصلاح شیوه کار ارکستر‌های تالارها‌ هستم اما برخورد مستقیم با مقولات عجین شده با فرهنگ عمومی و بومی مردم همواره نتیجه عکس داشته و نیاز به فرهنگ‌سازی مستمر دارد. به طور مثال در طول 96 سال گذشته نگاه حکومتی به مقوله حجاب قابل تامل و ریشه‌یابی است. رضا‌خان شیفته شیوه پوشش مردان و زنان اروپا پس از بازگشت، دستور کشف اجباری حجاب را صادر می‌کند. و شنیده‌ایم که چادرها به زور از سر زنان ایرانی برداشته و پاره می‌شد و چه زن‌ها که برای حفظ حجاب خود تا 10 سال از خانه‌ها بیرون نیامدند. در عوض در طول مدت حکومت 37 ساله پهلوی دوم وی بدون اعمال زورهای پدرش با فرهنگ‌سازی در طول چهار دهه ذائقه‌های مردم را چنان تغییر داده که پس از گذشت 40 سال از مرگ پهلوی دوم، گشت‌های ارشاد و تذکرهای خواهران ناجا هم نتوانسته تاثیر چندانی بر این فرهنگ‌سازی طویل‌المدت بگذارد. برخورد فیزیکی با قلیان در صورتی موفق است که همراه با فرهنگ‌سازی دراز‌مدت و برنامه مدون فرهنگی همه متولیان امر باشد. غائله قلیان از زاویه دیگری نیز قابل بررسی است. علی‌رغم ضررهای غیر‌قابل‌کتمان بر سلامت مردم اما در شرع و قانون و عرف جامعه هیچ جرمی بر آن مترتب نشده است. برخورد با این پدیده هر‌چند با هدف حفظ سلامتی مردم باشد نیاز به فرهنگ‌سازی مستمر، زمان‌بر و هدفمند دارد و له کردن هزار قلیان به جز گرم‌ شدن بازار فروشگاه‌های لوکس قلیان، اثر دیگری نخواهد داشت. این‌ نگاه سطحی به مباحث فرهنگی می‌تواند به زیرزمینی شدن کنش اجتماعی جوانان منجر شود. با وجود همه انتقادات دستگاه قضایی سیرجان به سوی برخورد اصلاح‌محور و غیرپلیسی و مبتنی بر توجه به مقولات فرهنگی در حرکت است. دادستان فعلی در مقایسه با قبل از خود کم‌ترین برخورد را با اصحاب مطبوعات داشته و همچنین صدور و اجرای برخی احکام قضایی تربیت‌محورِ جایگزین حبس توسط قضات جوان خصوصا قاضی قدیمی و موحدی‌راد تفکرات و نگرش‌های امیدوار‌کننده و فرهنگ‌محور قضایی را نوید می‌دهد. اگر نهادهای بانی فرهنگ وظیفه خود را انجام ندهند، دستگاه قضا و نهادهای امنیتی به تنهایی با برخورد مستقیم با معضلات اجتماعی به موفقیت دست نخواهند یافت.