یکشنبه, 18 آذر 1397

هفته‌نامه شماره 539:  12 آذر 1397

  رییس‌جمهور در سخنرانی 22 بهمن برای سومین بار پیشنهاد رفراندوم داد: 

پیشنهاد رفراندوم 

- گروه خبر

«رفراندوم» مهم ترین بخش سخنان حسن روحانی در سخنرانی 22 بهمن بود. او در سخنرانی روز 22 بهمن در جمع راهپیمایان گفت: «خیلی از مسایلی که ما امروز به عنوان مشکل در جامعه داریم، در مسئله آزادی‌ها داریم، در مساله روابط اجتماعی داریم، در مسئله سرمایه‌گذاری‌ها داریم، [ناشی از] عمل نکردن به قانون اساسی است.»

روحانی افزود: «قانون اساسی بن‌بست‌ها را برداشته و ظرفیت بسیار بزرگی دارد. ملت ایران، اگر جایی ما با هم بحث داریم به اصل ۵۹ قانون اساسی مراجعه کنیم. اصل ۵۹ قانون اساسی می‌گوید در برخی از موارد قانون‌گذاری و اعمال قوه مقننه در مسایل مهم اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، مراجعه به آرای مستقیم مردم است».

- تکرار رفراندوم

این اولین بار نیست که حسن روحانی پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی یا رفراندوم را مطرح می‌کند. در سال 1383 زمانی که دبیر شورای‌عالی امنیت ملی کشور بود پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی درباره مساله هسته‌ای را طرح کرد. روحانی در کتاب خاطراتش چنین نوشته است: «سران نظام با این مسئله مخالف نبودند اما به‌دلیل نزدیکی انتخابات ریاست‌جمهوری سال 1384صلاح دیده نمی‌شد که همه‌پرسی اجرا شود.» حسن روحانی در  سال 93 هم مسئله همه‌پرسی را مطرح کرد. وی در دی‌ماه سال 93 در کنفرانس اقتصاد ایران گفت: 36 سال است که اصل 59 قانون اساسی اجرا نشده و برای یک‌بار هم که شده این اصل را درباره مسایل مهم کشور اجرا کنیم. او گفته بود: «یکی از اصول قانون اساسی که از روز اول تا الان اجرا نشده است و من به‌عنوان مسئول اجرای قانون اساسی خیلی دلم می‌خواهد شرایطی مهیا شود تا یک‌بار هم که شده به این اصل قانون اساسی عمل شود، همه‌پرسی از مردم درباره مسایل مهم کشور است». 

- رفراندوم چیست؟

 «رفراندوم» در لغت به معنای رای‌گیری از عموم مردم برای انجام کاری است و در فارسی به آن همه‌پرسی می‌گویند. داریوش آشوری در دانشنامه سیاسی  می‌نویسد: همه‌پرسی یا  رفراندوم، رای‌گیری مستقیم از همه اعضای تشکیل دهنده یک سازمان یا جامعه برای رد یا تصویب سیاستی است که رهبران یا نمایندگان پیشنهاد کرده‌اند. در نظام‌های نمایندگی و پارلمانی جدید از همه‌پرسی تنها برای تصویب قانون اساسی یا تغییر اساسی در حکومت بهره می‌گیرند؛ ولی در برخی جامعه‌های کوچک برای همه امور رای همگان پرسیده می‌شود.

- رفراندوم‌  قبل از انقلاب

 سابقه همه‌پرسی در ایران به سال 1332 بازمی‌گردد. نمایندگان طرفدار دکتر محمد مصدق در حمایت از ابقای دولت وی و انحلال مجلس استعفا دادند. همین باعث شد تا جلسات مجلس به حد نصاب نرسد و تشکیل نشود. در این شرایط، دکتر مصدق رفراندومی با موضوع انحلال مجلس و ابقای دولت برگزار کرد. رفراندومی که به کودتا علیه دولت وی منتهی شد. در سال 1341 محمدرضا پهلوی «انقلاب سفید» را به همه‌پرسی گذاشت. انقلاب سفید یا آن‌طور که هواداران سلطنت می‌گفتند «انقلاب شاه و مردم» عنوان یک سلسله اصلاحات اقتصادی و اجتماعی بود. 

- سه رفراندوم بعد از انقلاب

بعد از انقلاب اسلامی نیز تاکنون سه رفراندوم برگزار شده است. نخستین رفراندوم در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در روزهای دهم و یازدهم فروردین 1358 اتفاق افتاد و در این همه‌پرسی، نوع نظام حکومتی ایران «جمهوری اسلامی» تعیین شد.  در دوازدهم آذر 1358، نخستین قانون اساسی تدوین شده پس از انقلاب اسلامی در همه‌پرسی به تایید مردم رسید. این قانون اساسی در شش مرداد  ۱۳۶۸ پس از اعمال اصلاحات و تغییراتی دوباره به رای عمومی گذاشته شد که در سومین همه‌پرسی با اکثریت آرا باز هم به تصویب ملت رسید.

از سال 1368 تاکنون شرایطی به وجود نیامده تا براساس اصل 59 یا 177 قانون‌اساسی، همه‌پرسی در کشورمان برگزار شود. البته از نظر قانونی راه برای اصلاح قانون‌اساسی و یا برگزاری همه‌پرسی در رابطه با مسایل مهم کشور بسته نیست. چنانکه رهبر انقلاب در مهرماه 1390 و در سفر به کرمانشاه، در جمع دانشجویان این استان فرمودند: «... اگر یک روزی در آینده‌های دور یا نزدیک احساس بشود که به جای نظام ریاستی مثلا نظام پارلمانی مطلوب است، هیچ اشکالی ندارد».

- پیشنهادهای رفراندوم

اما تاکنون چه کسانی در ایران بعد از انقلاب تقاضای رفراندوم داشته‌اند؟ «ابوالحسن بنی‌صدر» اولین کسی است که در سال ۱۳۶۰ پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی را مطرح کرد. در پی اختلافات او با مجلس و نخست‌وزیرش (شهید رجایی)  وی راه خروج از این بن‌بست را رای‌گیری از مردم معرفی کرد.  نزدیک به 20 سال بعد سیدمحمدرضا خاتمی دبیرکل وقت حزب مشارکت و نماینده مجلس ششم که خواستار افزایش اختیارات دولت بودند، خواست این موضوع به رفراندوم گذاشته شود. محمود احمدی‌نژاد هم در سال 88 برای اجرای طرح هدفمندی، زمانی که درآمد ۴۰هزار میلیاردی را پیشنهاد کرد و نمایندگان تنها با ۲۰ هزار میلیارد ریال آن موافقت کردند، پیشنهاد برگزاری رفراندوم را مطرح کرد.

- حل مساله سیاسی از طریق حقوقی

صحبت‌های اخیر رییس‌جمهور که بار دیگر موضوع رفراندوم را به میان آورده با واکنش‌های مختلفی روبرو شد.

سعید حجاریان، یکی از تئوریسین‌های جریان اصلاحات طی یادداشتی اظهار داشت: لابد در ذهن آقای روحانی مسئله‌ای بالاتر از اختلاف جناح‌ها بوده است که اصل پنجاه و نهم را پیش کشیده است. وی افزود: واقعیت این است که ایشان به‌ عنوان حقوقدان می‌خواهند مسئله‌ای سیاسی را از طریق حقوقی حل کنند که طریقی است صعب و دشوار. گمان دارم اصل مذکور، در صورتی که ارکان قدرت اراده کنند صرفا به کار تغییر نظام ریاستی به پارلمانی یا تبدیل جمهوری‌اسلامی به حکومت اسلامی چنان که مد نظر یکی از احزاب اصولگرا بود، می‌آید.

- رئیس‌جمهور سخنان خود را اصلاح کند

احمد خاتمی، امام‌جمعه تهران و عضو جامعه مدرسين حوزه علميه قم نیز با تاکید بر اینکه اصل 59 قانون اساسی و همه‌پرسی برای جایی است که راهکار قانونی وجود نداشته باشد و زمانی که راهکار قانونی است همه باید ملزم به آن باشند، گفت: امیدوارم رییس‌جمهور سخنان خود را اصلاح کند. وی گفته بود: «بنده به شبکه‌ دولتي ضداسلامي، ضدايراني و ضدانقلاب فراري که دلخوش به برخي اظهارنظرها شده‌اند مي‌گويم که آنها هرگز به آرزوي خود براي رفراندوم و همه‌پرسي عمومي نخواهند رسيد. اين جريان مي‌خواهد سفره اسلام و ولايت‌ فقيه را با رفراندوم جمع کند.» ايشان به اصل ١٧٧ قانون اساسي اشاره کرد و افزود: روياي ضدانقلاب در اين زمينه هيچ‌گاه محقق نخواهد شد و اسلام و اهل‌بيت در اين کشور ماندني است.

- مردم هزینه تغییر یا خواسته را بدهند

امیرمحبیان در دفاع از سخنان روحانی به روزنامه ایران گفت: رفراندوم ابزاری نیست که دایم بتوان از آن استفاده کرد. ساختار کشور به گونه‌ای است که از لحاظ قانونی دارای تعریف و قاعده است. همه‌پرسی به این معنی می‌تواند باشد که به نقطه‌ای از یک موضوع رسیده‌ایم که مردم باید هزینه آن تغییر یا خواسته را با رای خودشان برعهده بگیرند و به واسطه این همه‌پرسی این عمل انجام شود. موضوع دیگر این است که ما می‌خواهیم به موضوعی دست پیدا کنیم که فراتر از تعاریف کنونی است که باز هم می‌توان به همه‌پرسی دست زد. اینکه ما همه‌پرسی را به عنوان ابزاری بدانیم که هر وقت خواستیم بتوانیم به آن دست بزنیم شدنی نیست. با این توضیح باید بگویم که هنوز مشخص نیست که رییس‌جمهوری منظورش از این همه‌پرسی چیست. باید ببینیم که ایشان چه موضوعی را برای همه‌پرسی پیشنهاد و مطرح می‌کند. بعد از طرح موضوع می‌توان نظر داد که مسئله‌ای که ایشان مد نظر دارد آیا نیاز به همه‌پرسی دارد یا می‌توان از طرق دیگر آن را حل و فصل کرد؟

- شما طرفدار مردم‌سالاری سکولار هستید

اما ائمه‌ی جمعه نیز به این موضوع واکنش نشان دادند. احمد علم‌الهدي خطيب نماز جمعه مشهد با انتقاد از طرح موضوع همه‌پرسي، گفت: در اين سيل چندميليوني که در حمايت از نظام برخاستند و در اين سيل جمعيت که عکس رهبري در دست‌شان است، اين حرف را مي‌زنيد، مي‌دانيد چه در ذهن‌ها تداعي مي‌شود؟ اينکه شما طرفدار مردم‌سالاري سکولار هستيد، نه مردم‌سالاري ديني. شما مي‌آييد در اين سيل جمعيت چندميليوني اصل ۵۹ را به رخ مردم مي‌کشيد؟ 

- اتهامات نارواست

اين در حالي است كه لعيا جنيدي، معاون حقوقي ریيس‌جمهوري همه اين اتهامات و واكنش‌ها را ناروا خوانده و با اشاره به اينكه قانون همه‌‌پرسي مصوب ١٣٦٨ مجلس شوراي اسلامي تصريح مي‌‌کند که ریيس‌جمهوري يا صد نفر از نمايندگان مجلس حق دارند براي برگزاري همه‌‌پرسي پيشنهاد دهند، گفته است: «ریيس‌جمهوري ابتدا حق همه احزاب و جناح‌ها و فراتر از آن حق همه باورمندان به قانون‌اساسي را براي مشارکت سياسي در اداره کشور به رسميت شناخت تا اميد جمعي و وحدت ملي را تقويت کند و سپس براي فرض اختلاف بين جناح‌ها يا بروز برخي معضلات جدي عمومي، يکي از ظرفيت‌هاي موجود در قانون اساسي يعني همه‌پرسي موضوع اصل ٥٩ اين قانون را در کنار ديگر راه‌حل‌ها و ظرفيت‌ها مورد تأکيد قرار داد. بنابراين، هرگونه سوءتعبير يا سوءبرداشت از سخنان وي که متکي بر نصوص قانون‌اساسي است، روا نخواهد بود».

- دو جناح روی هیچ موضوعی تفاهم ندارند

احمد زیدآبادی در گفت‌وگو با انصاف نیوز دراین مورد گفت: مسایل ریز را که هر روز نمی‌شود در هیچ کشوری به رفراندوم گذاشت. در ایران مشکل این است که ما دو جناح داریم که این دوجناح هرکدام بر بخشی از نهادهای حاکم تسلط دارند و این دو جناح روی هیچ موضوعی با هم تفاهم ندارند. یعنی نمی‌توانند روی هیچ مساله‌ای به اجماع برسند؛ از جمله بحث سیاست خارجی، چه در ارتباط با آمریکا، چه تحولات منطقه؛ و همین‌طور مسایل داخلی، مثل میزان آزادی سیاسی، میزان فضای باز فرهنگی، میزان مشارکت عموم در قدرت و حتی در مسایل اقتصادی این دوجناح با هم نمی‌توانند اجماع کنند. او افزود: بنابراین بحث بر سر این است که اگر قرار است از طریق رفراندوم مشکلی حل شود، راجع به همه‌ی این مسایل پکیج نهایی تدوین شود و یک‌جا به رفراندوم گذاشته شود.

- به نظر می‌رسد کارشناسی نشده باشد

عباسعلی کدخدایی، سخنگوی شورای نگهبان در یادداشتی تلگرامی نوشت: رییس‌جمهور محترم پیشنهادی را مطرح فرمودند که به نظر می‌رسد کارشناسی نشده باشد چون که کاربرد اصل ۵۹ برای همه آشنایان به حقوق اساسی معلوم است و نیاز به بحث بیشتر ندارد. اصل ۵۹ مربوط به اعمال اختیارات قوه مقننه است. شاید آقای رییس جمهور با اصل دیگری آن را اشتباه کرده‌اند! البته باید بدانیم که قانون اساسی ظرفیت‌های متنوعی در حوزه‌های مختلف دارد که ما هم نگرانیم چرا این ظرفیت‌ها به درستی به کار گرفته نمی‌شوند. 

- مردم ما نسبت به مسیر مصمم هسستند

حسن روحانی در نشست مشترک وزیران و استانداران با روسای سازمان‌های اقتصادی با اشاره به راهپیمایی ۲۲ بهمن عنوان کرد: امروز هم اگر از مردم بپرسیم آزادی می‌خواهید یا استبداد همان آمار ۹۸.۲ درصد امروز هم به جمهوری اسلامی رای می‌دهند. وی ادامه داد: در این مقطع تاریخی حضور مردم در همه استان‌ها و شهرها و بخش‌ها و روستاها با عظمت بود و نشان داد مردم ما نسبت به راه و مسیری که حدود ۴۰ سال پیش شروع کردند، مصمم هستند و همان را ادامه می‌دهند. این حرف معنایش این نیست که مردم نقصی نمی‌بینند مشکلات را باید حل کرد.

- اصل بازنگری در قانون اساسی

اما حسن روحانی چه منظوری از طرح همه‌پرسی دارد و قرار است چه چیزی را به رفراندوم بگذارد.  ابراهیم احمدیان؛ کارشناس مسایل سیاسی و روزنامه‌نگار در این مورد می‌گوید: اینک این مسئله مطرح است که آیا مراد روحانی، خود «نظام جمهوری اسلامی» است (که برخی مخالفان نظام نیز در خارج از کشور خواهان برگزاری رفراندوم برای آن شده‌اند) یا مسایلی دیگر که از اهمیت کمتری برخودارند همچون آزادی‌های اجتماعی مانند حجاب اختیاری؟

تصریح روحانی به اصل 59 نشان می‌دهد که مراد او تغییر نظام سیاسی نیست که نیازمند تغییر قانون اساسی است. موضوع رفراندوم برای تغییر قانون اساسی نه در اصل 59 بلکه در اصل 177 آمده که به «اصل بازنگری در قانون اساسی» مشهود است.

- رفراندوم اتفاق بدی نیست

ابوذر خواجویی روزنامه‌نگار هم معتقد است: ابتدا این‌که رفراندوم در معنای واقعی خود اتفاق بدی نیست و یک حق قانونی و یکی از راه‌های اداره کشور است که نه در یک اصل، بلکه در هفت اصل قانون اساسی به رسمیت شناخته شده است. اما مساله مهم این است که با پیشنهاد طرح رفراندوم، قرار است چه موضوعاتی به آرای عمومی گذاشته شود؟ وی گفت: اگر منظور رییس‌جمهور از پیشنهاد برگزاری همه‌پرسی، اشاره به معضلات اقتصادی کشور است که این مسایل باید حل شوند و نیازی به نظرخواهی ندارد. حتی در مورد برخی آزادی‌های مدنی و سیاسی نیز که در جامعه ایرانی عملی نشده، نیازی به رفراندوم نیست، زیرا این موارد به طور صریح در قانون‌اساسی آمده و بیش از «نظرخواهی» نیاز به «اجرایی» شدن دارند! با وجود این، نباید به اصل رفراندوم با دیده منفی نگریست. درست است که در کشور ما بر خلاف کشورهایی مثل سوییس که دموکراسی «نیمه‌مستقیم» دارند، دموکراسی «نیابتی» یا «نمایندگی» برقرار است، اما این حق نباید به‌کلی از مردم سلب شود که نتوانند در مورد مسایل مهم کشور تصمیم‌گیری کنند. به گفته خواجویی حافظه تاریخی ایران از برگزاری برخی رفراندوم‌ها خاطره خوشی ندارد. از جمله اولین رفراندوم تاریخ ایران که درمرداد  1332 به دستور محمدمصدق و با هدف انحلال مجلس هفدهم برگزار شد، اما نهایتا به کودتای ۲۸ مرداد انجامید و بر باد رفت!

- منظور رییس‌جمهور چیست؟

محمد منتظری فعال اجتماعی- سیاسی اصول‌گرا هم در رابطه با طرح موضوع رفراندوم از سوی رییس‌جمهور گفت: من همان موقع شنیدم کنجکاو شدم که منظور ایشان چیست. در دنیا هم همه‌پرسی وجود دارد. در انگلیس برای این که از اتحادیه اروپا خارج شود، رفراندوم برگزار شد. وی ادامه داد آقای رییس‌جمهور چه مساله‌ی مهم و غیر قابل حلی برایشان اتفاق افتاده که بعد از 20 سال می‌گوید همه‌پرسی. ما با همه‌پرسی مشکلی نداریم. قبل از این که من بگویم موافقم یا مخالف باید ببینیم رییس‌جمهور در چه مورد از همه پرسی سخن گفته‌اند. وی در پاسخ به این سوال که فکر می‌کنید رییس جمهور در مورد مسایل اجتماعی و یا رفع حصر پیشنهاد رفراندوم داده‌اند، گفت: ما مشکل اقتصادی و اجتماعی از قبیل بیکاری، تولید، رکود و تورم زیاد داریم اما مشکل اجتماعی حادی نداریم که نشود درباره آن تصمیم گیری کرد و نیاز به همه پرسی باشد. رفع حصر نیز اولا خط قرمز نظام بوده و ثانیا نه تنها مساله‌ای در خور همه پرسی نبوده بلکه به هیچ عنوان دغدغه دست چندم مردم نیز نیست. وی در پاسخ به این سوال که ممکن است منظور رییس‌جمهور تغییر در قانون اساسی باشد؟ گفت: این‌ها را از خود ایشان باید پرسید. در راهپیمایی که دنیا آن را می‌‌شنود شاید موضوع مهمی در ذهن ایشان هست و نمی‌توانند یا نمی خواهند به صراحت عنوان کنند. در راهپیمایی 22 بهمن صحبت‌های ایشان خوب شنیده می‌شود و ممکن است بعد از آن بخواهند مطلبی را بیان کنند. البته این مراسم که نمادی از وحدت ملی و مصداقی از همه پرسی سالیانه برای نظام جمهوری اسلامی ایران است، شاید طرح موضوع بن بست و ضرورت همه پرسی، خیلی مناسب و امیدوار کننده نباشد. وی گفت من حدس می‌زنم و احتمال می‌دهم دولت می خواهد این را القا کند که در حل مسائل اقتصادی به یک بن‌بست رسیده‌ ایم و چه بسا بخواهد به این بهانه بستر را برای انجام یک اقدام سیاسی دیگر شبیه برجام آماده کند.

- پاسخی به اعتراضات اخیر

نصرت‌الله ضیاء‌شهابی فعال اصلاح‌طلب هم در این رابطه به پاسارگاد گفت: اگر اختلافی بین سران حاکمیت وجود داشته باشد و آن‌ها در یک تعارض قرار داشته باشند، این ظرفیت در قانون اساسی وجود دارد که موضوع به همه‌پرسی گذاشته شود. وی معتقد است در حال حاضر شرایط ویژه‌ای برای طرح رفراندوم نیست، مسایل و مشکلات زیادی در هر سه قوه وجود دارد که می‌توان راجع به آن‌ها صحبت کرد و سران قوا باید پاسخگو باشند. به گفته ضیاشهابی آقای روحانی می‌خواست اعلام کنند که اگر کسانی که افکار دیگری دارند، می‌توانند در قالب قانون و مسالمت‌آمیز و بدون خشونت و به شکل مدنی آن را مطرح کنند. الان مسئله‌ی مهمی که بخواهد رفراندوم شود، وجود ندارد ولی این بحث آقای روحانی می‌تواند پاسخ به اعتراضات اخیر باشد. این فضای خشونت که به‌وجود آمد می‌تواند به دو طرف گوشزد کند که این ظرفیت قانونی وجود دارد. هم فرصتی برای مردم باشد و آن طرف هم خاطر‌جمع نباشند که هر‌کار بخواهند، بکنند و این امکان از ظرفیت‌های قانونی به صورت مسالمت‌آمیز وجود دارد.