تنها کوهستان سیرجان زیر ضربه معدن‌کاوی
زخمه بر «تنبور»

 ناصر صبحی
در 17 کیلومتری شمال‌شرق سیرجان و از مسیر سیرجان به کرمان، رشته کوهی باستانی وجود دارد که ما آن را به نام تنبور می‌شناسیم. تنها کوهستان نزدیک به سیرجان که تاریخچه‌ باستانی‌اش با سیرجان گره خورده. کوه‌هایی با اسامی محلی گردنه خرشکن، چنگ قرمز، پوزه صنوبری، پوزه سمنبری، پرچشمه بغل، پنجه علی، گود علیشاهی، دهانه پنیر، گود ریزآبی، تخت تنبور و کوه تنبور.
یافتن راهی که به سمت تنبور می‌رود، چندان دشوار نیست. کافی است پس از دیدن تابلوی «مجتمع کارخانجات آسفالت سنگ‌شکن‌ها و معادن شهرداری سیرجان» به شانه راست جاده بپیچید و چند کیلومتر در جاده ناهموار آن جلوتر بروید تا به رشته کوه‌های منطقه تنبور برسید. این منطقه زمانی محل قشلاق بخشی از عشایر سیرجان بود. هنوز هم چند خانه قشلاقی و آثاری از زندگی عشایری در آن باقی اما رو به اضمحلال است. بخشی از دلیل را باید در انواع و اقسام کارخانه‌ها و شبه‌معادنی جست که دور تا دور منطقه عشایرنشین سابق را دوره کرده‌اند و هیچ اهمیتی ندارد که باد از کدام سمت بوزد، در نهایت دودش به سر این منطقه فرود می‌آید. به خصوص با معدن‌کاوی‌های جدید و معادن تازه تاسیسی که شاید به زودی از خاک سر بردارند.
به اولین کوه که می‌رسی، به راحتی می‌توانی زخم سفید رنگی که اندکی بالاتر از کوهپایه بر قامت کوه ایجاد شده را ببینی. بخشی از سنگ‌ها را خراشیده و جدا کرده‌اند تا احتمالا بتوانند رگه‌های داخلی و جنس سنگ‌ها را در آزمایشگاه تشخیص دهند تا ببینند که چقدر ارزش مادی دارد.
 تبارشناسی کوهستان تنبور از منظر زمین‌شناسی
براساس مقاله «پتروگرافی و مینرال شیمی سنگ‌های دگرگونی چشمه کلیته کوه تنبور سیرجان» که در اولین همایش ملی زمین‌شناسی ایران به سال 1390 ارایه شده، این منطقه از منظر تقسیمات واحدهای رسوبی جزو پهنه ساختاری سنندج-سیرجان است. همچنین براساس واحدهای سنگ‌شناسی اصلی منطقه، سنگ‌هایی غنی از آهن و همچنین منگنز در کوه‌ها وجود دارد و البته این منطقه دارای رسوبات آهکی و سنگ‌آهک‌های زردرنگ و روشن، پلیتی و ماسه سنگی نیز هست.
 خراش بر دامن کوه
کوه را که دور می‌زنی، باز هم حداقل در سه نقطه دیگر با این زخم‌های سفید رنگ روبرو می‌شوی. جا به جا کوه را خراشیده‌اند تا بدانند درون‌ش چه نهفته و چقدر ارزش مادی دارد. کنار کوه و دقیقا روی زون آب منطقه، مساحتی از زمین را صاف و از خار و کیاه پاک کرده‌اند. شکل زمین به گونه‌ای است که احتمالا قرار است تاسیساتی روی آن سوار شود. از جاده به سمت عمق کوه که می‌روی، رد لاستیک‌های گریدرها یا دیگر ماشین‌های مرتبط به معدن‌کاوی را می‌بینی. جاده‌ پر پیچ و خمی که برای عبور این خودروها صاف شده، به نظر تا دل تمبور ادامه دارد. جاده را دنبال می‌کنیم اما خودروی‌مان در شن نرم گیر می‌کند. با گذاشتن انبوه سنگ و بته‌هایی که پیش از این توسط جاده صاف‌کن‌ها کنده شده، زیر تایر خودرو به عقب برمی‌گردیم
این‌جا همان مکانی است که پادشاه باستانی ایران؛ یعنی گشتاسب برای جستن آرامش و دست یازیدن به نیایش و گوشه‌نشینی انتخاب کرد اما حالا انواع معادنی که دور تا دورش روییده‌اند، آرامش را از این کوهستان ربوده‌‌اند.
 کوه تنبور در آیینه تاریخ
دکتر محسن پورمختار؛ استاد دانشگاه، محقق و نویسنده سیرجانی در مورد نشانی‌های کوه تمبور در تاریخ می‌گوید: «کوه تنبور تقریبا نزدیک‌ترین کوه به سیرجان است؛ مخصوصا به سیرجان قدیم. طبیعی است این کوه در تاریخ این شهر که بیش از 2000 سال قدمت دارد، نقش داشته باشد. کوه تنبور، مجموعه‌ کوه است؛ یعنی کوهستان تنبور است. این مجموعه از کوه تنبوری که نزدیک کهن‌شهر است شروع می‌شود و تا منطقه‌ای که به نام تمبور شهره شده است، ادامه دارد. چنین تاریخچه‌ای نشان می‌دهد به احتمال بسیار زیاد از قدیم در این منطقه اماکن گردشگری یا مقدس وجود داشته است. اما آن‌چه از تاریخ برای ما به جا مانده و البته خیلی‌هایش هم از بین رفته، یک مورد مربوط به یکی از مورخان بزرگ دنیای اسلام به نام «ابن اثیر» است که در سال 630 هجری قمری فوت کرده. ابن اثیر کتاب مهمی دارد به نام «الکامل فی التاریخ» که قسمتی از آن را دکتر باستانی پاریزی ترجمه کردند. در این کتاب در مورد یکی از پادشاهان خیلی قدیم ایرانی به نام گُشتاسپ؛ پدر اسفندیار صحبت می‌شود. زرتشت، پیامبر ایرانی نیز در دوران گشتاسپ ظهور می‌کند. در کتاب ابن اثیر نوشته شده که گشتاسپ به سوی سیستان و کرمان رفت و در کوهستانی به نام تنبور به آموزش و نیایش پرداخت. سیرجان قدیم تا قرن چهارم مرکز استان کرمان بوده و قبل از آن در دوره ساسانیان نیز این کوه جنبه‌هایی از تقدس داشته که بخشی از آن‌ هنوز کم و بیش پیدا است. گزارش دیگری در مورد کوه تنبور که می‌شود بدان اشاره کرد، مربوط به عارف بزرگ تاریخ تمدن ایران و اسلام، شاه شجاع کرمانی است که اخیرا هم کتابی در موردش نوشتم. شخصی به نام محرابی کرمانی در سال 925 هجری کتابی نوشته به نام «مزارات کرمان» که منظور از مزارات، قبور عرفای بزرگی است که در کرمان وجود دارد. آن‌جا وقتی به شاه‌شجاع رسیده، نوشته که وی پادشاه بوده و با لشکری عظیم به سیرجان رسیدند، حاکم وقت با او محاربه کرده و فتنه عظیم شده و به آواز طبل جنگ ایشان، بسیار حامله، وضع نموده. خبر که به شاه‌شجاع رسیده، متنبه شده، ترک سلطنت نموده و مجموع لشکر را رخصت داده و فردا وحیدا متوجه کوه تنبور شده و به ریاضت نشسته. این موضوع نشان‌دهنده سابقه تقدس این کوه بوده است. مناطق شگفت‌انگیزی در این کوهستان هست که سنگ‌های عجیب و غریبی دارد و به احتمال زیاد، مکان‌های زیارتی بوده‌اند. همچنین گزارش دیگری داریم از زبان ژنرال سرپرسی سایکس که به سیرجان آمده و موقع رفتن به کرمان، دقیقا از روبه‌روی همین کوه‌هایی که دارند مورد تخریب قرار می‌گیرند، گذشته است. نکته دیگر قبرهایی است که گویا متعلق به زرتشتی‌ها بوده و روی قله‌ها آثارش قابل مشاهده است».
 نقوش باستانی و تاریخی کوه تنبور
دکتر مرتضا فرهادی در مقاله‌ای به عنوان «معرفی نقوش صخره‌ای نویافته در سیرجان و شهربابک کرمان» با اشاره به این‌که تا مدت‌ها مستشرقان و باستان‌شناسان داخلی و خارجی معتقد بودند در بررسی‌های‌شان هیچ نشانی از نقوش صخره‌ای را در ایران مشاهده نکرده‌اند، به یافته‌های جدیدی از نقوش صخره‌ای که حاصل کار پژوهشگران غالبا ایرانی است اشاره کرده و از آن جمله از «شاه فیروز و پنجه علی کوه تنبور/تمبور» یاد نموده.
بنا به گفته فرهادی، کهن‌ترین نقوش صخره‌ای مربوط به عصر کمانداری و شکار است و پس از آن با اهمیت یافتن زندگی کشاورزی و یکجانشینی، نقوش گیاهی نیز به آن افزوده شده و حتا دامنه نقوش تا عصر تفنگ و دیگر یادگارهی‌های عصر جدید نیز کشیده شده است. در میان این نقوش، تصاویر اسطوره‌ای مانند نقشِ کم‌رنگ شده انسان بالدار در پنجه علی پوزه کوه تنبور نیز وجود دارد که همگی نشان از اهمیت این کوهستان از باستان تا امروز است. هرچند در کمال تاسف بسیاری از نقوش یا به دلیل گذر زمان و یا به دلیل کندن سنگ‌ها از میان رفته اما هنوز هم نگاره‌هایی وجود دارند تا قدمت این کوهستان را فرایاد ما همیشه فراموشان بیاورند.
 فرهنگ زیر تیغ معدن
تمام آن‌چه که گفته شد، حکایت از اهمیت تاریخی و فرهنگی کوهستان تنبور دارد. کوهستانی که یادگارهای انسان‌های عصر شکار و بعد، کشاورزی را در خود نگاه داشته، روزگاری مامن گشتاسپ؛ شاه باستانی ایران زمین و شاه شجاع کرمانی بوده و بنا به شواهد نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این دیار داشته اما حالا سنگ‌های این کوهستان باستانی، قرار است خوراک معادن شوند.
محسن پورمختار می‌گوید: «موارد تاریخی نشان می‌دهند که این منطقه پتانسیل خوبی برای تبدیل شدن به یک منطقه گردشگری و فرهنگی را دارد. افردای که به دنبال معدن‌کاوی هستند، بدون تخریب منطقه می‌توانند درآمد بیشتری از این پتاسیل داشته باشند. کافی است یک جاده به منطقه کشیده شود تا بتوان پیست اسکی، مکان‌های تفریحی یا ورزشی و... احداث کرد و تبدیل به مکانی شود که مردم سیرجان برای تفریح به آن مراجعه کنند. بدون شک در این صورت اشتغالزایی هم اتفاق می‌افتد، مثلا می‌شود مغازه‌های متعددی در آن منطقه ایجاد کرد یا حتا قابلیت احداث تله‌کابین را نیز دارد. این‌گونه هم برای سیرجان و هم برای سرمایه‌گذاران درآمدزایی می‌شود».
نگاهی کوتاه به تاریخچه کوهستان تنبور نشان می‌دهد چه پتانسیل عظیم فرهنگی و گردشگری در این منطقه نهفته است. هم‌اینک نیز در فصولی از سال؛ به خصوص بهار، این منطقه میزبان بخشی از اهالی سیرجان است که در دامنه‌های سرسبز آن تفریح می‌کنند. همچنین باید به انواع گیاهان دارویی موجود در این منطقه نیز اشاره کرد که بخشی از پوشش گیاهی کوهستان است و تمام این موارد با احداث معادن، نه تنها از بین خواد رفت که دیگر همین مجل اندک گردشگری نیز از سیرجانیان گرفته خواهد شد. این درحالی‌ است که عمر معادن در هر صورت محدود است و پس از پایان عمرمعدن، عملا منطقه تمام هویت تاریخی و باستانی خود را از دست خواهد داد و تبدیل به هیچ خواهد شد. مسئولان شهر، استان و کشور بارها بر اهمیت و لزوم توجه به کسب درآمد از راه‌های پایدار گردشگری سخن گفته‌اند. درآمدی که نه تنها مشمول زمان نمی‌شود که با افزوده شدن امکانات بیشتر، بر درآمدزایی آن در طول زمان اضافه نیز خواهد شد و می‌تواند این کوهستان را به منطقه‌ای با درآمد پایدار برای سیرجان تبدیل کند اما متاسفانه توجه به کسب درآمد در مدت زمان کوتاه و تب تند معدن‌کاوی باعث شده عملا مراجع مربوطه تیشه به ریشه بخش مهمی از فرهنگ منطقه بزنند.
 نارضایتی اهالی
روز بازدید، در حالی‌که گاه دود کارخانه‌ها تا روی سر اندک خانه‌های منطقه پایین می‌آید، به آثار باقی‌مانده از زندگی عشایری نگاه می‌کنیم. عشایر از آن‌چه برسرشان آمده راضی نیستند. دود کارخانه‌های اطراف موجب شده تا رنگ زندکی از این منطقه گرفته شود و عملا چه برای انسان و چه برای احشام بلااستفاده باشد. آن‌ها راضی نیستند و با بغضی در گلو هم بر این نکته پای می‌فشارند: «پولی که از این راه نصیب‌شان شود خیر ندارد زیرا این منطقه متعلق به دیگران است. کاش معدن‌کاوان راه دیگری مثل رونق گردشگری در منطقه را برای کسب درآمد خود انتخاب می‌کردند که خیر نیز دارد اما با روش فعلی، ما راضی نیستیم.»
 گفت‌وگو با مسئولان
با توجه به ارزش تاریخی و باستانی کوهستان تنبور، براساس کدام مطالعات و راهبردها مجوز فعالیت معدنی و کارخانه‌ای در این مناطق صادر شده؟
علی‌اکبر رسولیان؛ رییس اداره محیط‌زیست سیرجان می‌گوید: «از سال 1389 و با توجه به مصوبه مجمع تشخیص مصلحت، جز در مورد مناطق چهارگانه، به هیچ عنوان از محیط زیست برای شروع معدن‌کاوی، اکتشاف و بهره‌برداری استعلام نمی‌گیرند. من چند روز پیش از این منطقه بازدید کردم و دیدم تعدادی معدن سنگ آهک هستند که در حال کارند. مراجع ذیربط اگر مجوزی صادر کرده‌اند، خودشان باید پاسخگو باشند اما ما هیچ مجوزی صادر نکردیم.»رسولیان می‌گوید: «متاسفانه فقط در مورد مناطق چهارگانه، یعنی منطقه حفاظت‌شده، منابع حیات وحش، پارک ملی و اثر طبیعی ملی از ما مجوز گرفته می‌شود و کوهستان تنبور با تمام تاریخچه، شامل تعاریف اثر طبیعی ملی نیست و از دایره مجوز ما خارج است.»
مهران میرشاهی؛ رییس اداره منابع طبیعی شهرستان نیز در مورد موضع این اداره پیرامون فعالیت‌هایی که در کوهستان تنبور انجام می‌شود، می‌گوید: «معادن قوانین خاصی برای بهره‌برداری دارند و باید روال خاصی را طی کنند تا بتوانند مجوز فعالیت دریافت کنند. یعنی این‌گونه نیست که بدون طی شدن روال قانونی فردی بتواند برود و طبیعت و پوشش گیاهی را تخریب کند و دنبال معدن‌کاوی باشد. هرجا مورد غیرقانونی باشد ما برخورد می‌کنیم اما معمولا مجوز قانونی دارند.» میرشاهی در ادامه می‌افزاید: «بهره‌بردار ابتدا باید از طریق اداره صنعت، معدن و تجارت باید منطقه‌ را به عنوان یک منطقه معدنی ثبت دهد. پس از آن باید از ادارات مختلف استعلام بگیرد تا منجر به صدور مجوز در قالب پروانه‌ استخراج یا پروانه بهره‌برداری شود. عمده معادن منطقه تنبور مجوز دارند اما باز هم باید بررسی شود.»
میرشاهی گفت: اراضی این منطقه ملی هستند. برای بررسی مجوز هم باید به اداره صمت مراجعه کنید. اگر این معادن در اداره صمت مجوز داشتند، به این معناست که از نظر ما مشکلی نبوده است.
 اداره صمت پاسخگو نیست
اما شاید مهم‌ترین اداره‌ای که در این رابطه باید به آن رجوع می‌شد، اداره صنعت، معدن و تجارت است اما با کمال تاسف و با وجود دو ماه پیگیری مکرر و بیش از 20 بار درخواست حضوری، تلفنی و پیامکی برای مصاحبه کلی پیرامون نحوه صدور مجوز و سایر مباحث مرتبط با معادن، و علی‌رغم وعده‌های مساعد خواجویی، هرگز این وقت از سوی رییس اداره صمت در اختیار ما قرار داده نشد تا سؤال‌های خود را مطرح و پاسخ را دریافت کنیم.