یکشنبه, 02 آبان 1400

هفته‌نامه شماره ۶۷۴ | ۲۶ مهر ۱۴۰۰

گفت‌گو با اولین دبیر سیرجانی شهر جهانی گلیم
راه رفتن روی طناب گلیم

 ناصر صبحی
ابوذر خواجویی برای بسیاری از مردم شهر و به خصوص اهالی فرهنگ، هنر و رسانه نامی آشناست. او اخیرا از سوی میراث فرهنگی استان به عنوان دبیر دبیرخانه شهر جهانی گلیم معرفی شد و مورد استقبال اهالی فرهنگ و هنر قرار گرفت. گفت‌وگو با او، جلوی موزه دست‌یافته‌های شهری و روستایی که قرار است تبدیل به موزه گلیم و محل استقرار دبیرخانه شهر جهانی باشد، گذاشته می‌شود. ساختمان به حال خود رها شده و برخی از سنگ‌ها افتاده‌اند. سقف ورودی به شکلی با معماری نامناسب، سعی کرده دور ستون‌های آهنی را بگیرد اما نتوانسته. اطراف این به اصطلاح موزه پر از آشغال است و درون اتاقک نگهبانی‌اش نیز یک مرد جوان و یک زن میانسال مشغول استعمال مواد مخدر هستند. از نشانه‌ها و آثار دوده مشخص است این مکان یک پاتوق است. برای انجام گفت‌وگو به پشت‌بام موزه می‌رویم و متوجه می‌شویم پشت‌بام نیز پاتوق است. گویا حتا زمانی معتادان با شکستن شیشه موزه به داخل رفته و آن‌جا را هم پاتوق کرده‌اند. خواجویی از وعده شهرداری برای برطرف کردن این مسایل خبر می‌دهد. خواجویی با تاکید بر این‌که دبیرخانه قدرت اجرایی ندارد، تاکید می‌کند که موانع گلیم تنها با مشارکت حداکثری مجموعه مدیریتی شهرستان می‌تواند رفع شود یا به حداقل برسد.
 پروسه‌ای که میراث فرهنگی استان طی کرد تا به نام شما رسید، چگونه بود؟
از روزِ اول پس از ثبت جهانی گلیم، یک ناهماهنگی بین فرمانداری سیرجان و میراث فرهنگی استان شکل گرفت که سبب یک سردرگمیِ جدی شد. اشتباهِ بزرگ‌تر این بود که هم مجموعه‌ی استان و هم شهرستان، تصور کردند هدف، ثبت جهانی گلیم بوده و تقریبا پس از به ‌سرانجام رسیدن این اتفاق، همه‌چیز را پایان‌یافته تلقی کردند. درحالی‌که ثبت جهانی گلیم، وسیله‌ای بود برای سروسامان‌دادن به ‌وضعیتِ هنر-صنعتِ گلیم و بهر‌ه‌مند‌شدن از مزایای بی‌شمارِ ثبت‌جهانیِ این‌دست‌بافته که می‌توانست، سرنوشتِ شهرستان سیرجان را به ‌سمتِ یک‌ آینده‌ی خوب، دچار تغییر و تحول کند. این اتفاق باعث شد که کسی به‌فکرِ استقرار دبیرخانه‌ شهر جهانیِ گلیم در سیرجان نیفتد. نهادی که می‌توانست بین دستگاه‌های متولیِ گلیم و فعالان این‌حوزه، هماهنگی‌های لازم را به‌وجود آورد و راه را برای تحقق اهدافِ شهر ‌جهانیِ گلیم هموار کند. البته در زمانِ فرمانداری آقای مکی‌آبادی، دبیرخانه‌ای در ساختمان فرمانداری و با چهار کمیته تشکیل شد که از دید وزارتخانه و اداره‌کل میراث استان، اعتباری نداشت و خیلی زود، به‌کار خود پایان داد. اداره‌ کل میراث استان در زمان مدیریت آقای وفایی، آقای فرخی را با حفظ سمت به عنوان دبیر شهر جهانی گلیم به وزارتخانه معرفی کردند که بیشتر برای رفع ‌مسئولیت بود. با مدیرکل شدن آقای فرخی، آقای حسین‌زاده از کارشناسانِ باتجربه اداره‌کل استان، دبیر شهر جهانی گلیم شدند که انصافا در دوره‌ی ایشان، تحرکات خوبی در حوز‌‌ه‌ی گلیم شکل گرفت. هر چند که ‌به خاطر عدم‌ حضور وی در سیرجان و عدم افتتاح دبیرخانه، بسیاری از مشکلات هم‌چنان پابرجای ماند. پس از تغییر مدیریت در اداره‌کل استان و روی کار آمدن آقای مهندس‌فعالی، یک ‌نگاه جدی به ‌بحث فراموش‌شده‌ی شهر جهانی گلیم، به‌وجود آمد که اولین ‌قدم آن، سفر خانم دکتر محمودیان، معاونت صنایع‌‌دستی وزارتخانه به‌ سیرجان بود. در این سفر ضمن بررسی نقاط ضعف ‌و قوت شهر‌ جهانی گلیم، موضوع راه‌اندازی دبیرخانه‌ هم در دستور کار قرار گرفت. روز بعد از این سفر نیز، آقای مهندس ‌فعالی با بنده تماس گرفتند و اعلام کردند که با توجه به این‌که آقای حسین‌‌زاده به‌عنوان سرپرستِ معاونت صنایع‌دستی استان انتخاب شده‌اند، پس از بررسی‌های صورت گرفته، تصمیم گرفته شده تا شما را به‌عنوان‌ دبیر این پایگاه به‌وزارت‌خانه معرفی کنیم.
 منظور شما همان سفرِ سال گذشته معاون‌صنایع‌دستی وزارتخانه به سیرجان است؟
بله. بنده علی‌رغم اینکه می‌دانستم با انباشت مشکلات و عقب‌ماندگی‌های چند‌سالِ گذشته، مسیر بسیار دشورای پیش روست، به‌خاطر علاقه به این هنر جهانی و این‌که از همان‌ روزهای اول، عضوثابتِ کارگروه ثبت‌جهانیِ گلیم بودم، این مسئولیت را پذیرفتم. البته از زمانِ طرح این پیشنهاد تا زمانِ صدور حکم، بنده منتظر ابلاغ نماندم و یک‌سری اقدامات را برای سروسامان بخشیدن به وضعیت گلیم شروع کردم.
 مشخصا و تا به‌امروز چه اقداماتی انجام دادید؟
اولین کار گزارش ارزیابی دوسالانه‌ی وضعیتِ شهرجهانی گلیم بود. پرسش‌ها در قالب چندین فرم از سوی شورای جهانی‌صنایع‌‌دستی فرستاده شده بود که سعی شد پاسخ مناسبی داده شود. با توجه‌ به ‌این‌که مدت ‌اعتبارِ چهارساله‌ی شهر جهانی گلیم رو به ‌پایان است. این گزارش و ارزیابی حضوری که به‌احتمال زیاد امسال و به‌صورت غیرمحسوس انجام خواهد شد، تاثیر بسیاری در تمدید یا عدم‌ِتمدید این اعتبار خواهد داشت. همچنین با رایزنی و از طریق برگزاری جلساتی در فرمانداری و همچنین دیداری که بین‌ شهردارِ سیرجان و مدیرکل میراث استان صورت گرفت، مقدماتِ راه‌اندازی دبیرخانه و موزه‌ی‌ گلیم با انتخاب پیمانکار و مشاور، فراهم شده که امیدوارم طی‌ روزهای آینده به مرحله‌ی اجرا برسد.
 پرسش‌های شورای جهانی صنایع‌دستی حولِ چه موضوعاتی بود؟
در اکثر پرسش‌های شورای جهانی صحبت از رعایتِ حقوق‌اجتماعیِ بافندگان شده بود و یا اینکه ما چگونه پس از کسب این عنوان با استفاده از فرایندهای علم اقتصاد، مانند اصول اقتصاد مدور که امروزه مهم‌ترین راهبرد محیط‌زیستیِ کشورهای در حال توسعه است، توانسته‌ایم موانع تولید و فروش گلیم را از سر راه برداریم.
 به‌نظر می‌رسد همیشه دست‌پنهانی وجود دارد که معادلاتِ بازار گلیم را به‌گونه‌ای می‌چیند که کمترین سود، نصیبِ بافندگان شود. شما چقدر به‌این موضوع اعتقاد دارید؟
کسی نمی‌تواند منکر این واقعیت شود که بافندگان همیشه در قعرِ هرمِ بحث‌های اقتصادیِ گلیم قرار داشته‌اند. اگر در یک دهه‌ی گذشته، بسیاری از دارهای گلیم جمع شده و بافندگان، عطای گلیم‌بافی را به ‌لقایش بخشیده‌اند، معنایش ‌جز این است که بافنده از این‌که حقوق مادی و معنوی‌اش رعایت شود، نا‌امید شده؟
 بحث گردش اقتصادی که شما مطرح کردید یا تامین حقوق مادی، معنوی و اجتماعی بافندگان را چطور می‌خواهید اجرایی کنید؟
سخت‌ترین کار ما همین است که موانع تولید گلیم سیرجان را برطرف کنیم. به نظر من باید در قدم‌های اول مجموعه شهرستان بیایند و مسایل پیش‌پاافتاده مثل موزه و بازارچه دایمی گلیم را سر‌و‌سامان دهند تا تمرکزِ دبیرخانه صرف آسیب‌شناسی و موانع تولید گلیم باشد. همه‌ی قالیبافان، ‌بافندگان و شاغلانِ حوزه‌ی صنایع دستی، باید تحت پوشش بیمه باشند اما هنوز این مهم، رنگِ واقعیت به ‌خود نگرفته و سبب شده تا بافندگان بسیاری که رو به بازنشستگی می‌روند، دارهای خود را برای همیشه تعطیل کنند.
 زمانِ زیادی را برای راه‌اندازیِ دبیرخانه و رعایتِ آیتم‌های شورای‌جهانیِ صنایع‌دستی از دست داده‌ایم. راهکارهایی برای جبرانِ این‌ عقب‌ماندگی‌ها پیش‌بینی شده؟
مهمترین هدف در زمانِ فعلی، حفظ و تثبیت عنوان شهر جهانیِ گلیم است. باید سعی کنیم تا به ‌استانداردهای مدنظرِ شورای‌ جهانی نزدیک شویم. افتتاح دبیرخانه و موزه، راه‌اندازیِ بازارچه‌های موقت و دایمی صنایع‌دستی و تحول اساسی در بخش تبلیغات و معرفیِ شهرجهانیِ گلیم، مواردی هستند که باید به‌سرعت به ‌آنها پرداخته شود. هم‌زمان باید از همه‌ی ظرفیت‌های شهرستان و در ارتباط مستمر با تولیدکنندگان گلیم و فعالان‌فرهنگی، در جهت ارتقای وضعیت تولید و فروش و رعایت حقوق ‌اجتماعی بافندگان، استفاده شود تا در مراحل بعدی، در حوزه‌‌هایی همچون جذب گردشگر، متمرکز شویم.
 آیا دبیرخانه به‌تنهایی قادر است به جنگِ این مشکلات برود و سرشت و سرنوشت شهر جهانی گلیم را دگرگون‌ کند؟
تحقق این اهداف بزرگ، از توان یک فرد یا یک نهاد، خارج است. سوای حمایت‌های جدیِ معاونت صنایع‌دستیِ وزارتخانه و اداره‌کل استان، مجموعه‌ی شهرستان نیز باید به‌کمکِ دبیرخانه بیاید تا در مدتِ زمانی کوتاه، عقب‌ماندگی‌ها را جبران کنیم. بنده در آخرین جلسه‌ی کارگروه میراث شهرستان پیشنهاد دادم تا ستاد اجرایی شهر جهانی ‌‌گلیم به ‌ریاست فرماندار شهرستان و با حضور شخصیت‌های حقوقی از جمله شهردار، برخی رؤسای ادارات، بخشداران و همچنین چند شخصیت حقیقی از فعالان عرصه‌ی گلیم، تشکیل شود‌. این پیشنهاد تصویب شد و ظرفِ روزهای آینده، اولین جلسه‌اش تشکیل می‌شود تا بتوانیم از همه‌ی ظرفیت‌های مجموعه‌ی شهرستان استفاده کنیم.
 در صحبت‌های شما این نگرانی دیده می‌شود که شاید با اتمام دوره‌ی چهارساله، عنوانِ شهرجهانی‌گلیم از سیرجان گرفته شود.
این خطر به صورت جدی وجود دارد. ما برای پروسه ثبت جهانی گلیم، صددرصد انرژی گذاشتیم. بعد از آن ۵ درصد توان‌مان را هم برای حفظ این عنوان استفاده نکرد‌ه‌‌ایم. البته کارهای خوبی هم انجام شده. مثل قدم‌های مثبتِ شرکت‌نظم‌آوران، برای رونق‌بخشیدن به‌ هنر ‌گلیم‌بافی و حل مشکلات بافندگان و یا‌ کارهایی که شرکت‌جهان‌فولاد در بلورد انجام داده. هم‌چنین اقدامات شهرداریِ سیرجان در بحثِ معرفیِ گلیم و تلاش‌های معاونت ‌صنایع‌دستیِ استان برای حضور تولیدکنندگان گلیم در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی‌. اما این موارد برای تثبیت اعتبارِ جهانی‌بودن سیرجان کافی نیست. در صورت رخ دادن چنین اتفاقی، این گلیم‌ شیرکی‌پیچ نیست که اعتبارِ جهانی خود را از دست‌‌ می‌دهد، بلکه این سیرجان است که از لیستِ شهرهای‌جهانی، خارج می‌شود.
 آیا اصلا هیچ نقطه روشنی در میان مسئولان شهر ما وجود دارد که این ماجرا را جدی گرفته باشند یا حتا برای‌شان مهم باشد؟
نقطه‌ی روشن فعلی، اراده‌ی محکم اداره‌کل میراث استان و حمایت فرمانداری و هماهنگی این دو نهاد، برای استقرار دبیرخانه و حل مشکلات آشکارِ شهر جهانی گلیم است. اگر این هماهنگی و اراده از روز اول وجود داشت، در واقعیت ما در یک شهر جهانی زندگی می‌کردیم و مثل شهرهایی نظیر تولدو در اسپانیا و یا مکناس در مراکش که قدرِ جهانی‌شدن‌شان را فهمیدند، مقصدِ مهمی برای گردشگران داخلی و خارجی بودیم. البته نباید همه‌ی بارِ شهر جهانی ‌گلیم، روی دوشِ بخش دولتی باشد. نقشی که فعالانِ بخش ‌خصوصی و به‌خصوص تولیدکنندگان می‌توانند ایفا کنند، به‌مراتب مهم‌تر است. چرا که آنها به‌دلیل ارتباطات مداوم با بافندگان، بهتر با مسایل و مشکلاتِ گلیم آشنا هستند.
 وقتی پای صحبت‌های برخی تولیدکنندگان می‌نشینیم، متوجه می‌شویم که آنها به دلیلِ مشکلاتی که دارند، رغبتِ چندانی به‌حضور جدی در بازار گلیم ندارند.
رفع‌ موانع تولید و فروش گلیم نیازمندِ ارتباطِ بخش ‌دولتی با بخش‌ خصوصی است. چرا باید امروز گلیمِ جهانیِ سیرجان با نام‌های دیگر به‌ فروش برسد؟ متاسفانه افزایش هزینه‌ها و مشکل مهمی همچون تهیه‌ی مواد اولیه‌ی مرغوب، سبب شده تا تولیدکننده با تردیدهای فراوان در این عرصه باقی بماند. گلیم سیرجان، علی‌رغم اصالت و اعتبار جهانی، رقبای بسیاری دارد. تا وقتی مشکلِ تهیه نخ وجود دارد و کارخانه پشم‌شویی یا رنگرزی و ریسندگی در سیرجان و استان وجود نداشته باشد، توانِ تولیدکننده هم برای رقابت و ماندن در بازار، پایین می‌آید. وجودِ این مشکلات خطر بزرگ‌تری هم به دنبال دارد. خطری به نامِ افتِ کیفیت گلیم‌های تولیدی که می‌تواند اصالت و وجهه‌ی جهانیِ گلیمِ سیرجان را به خطر بیندازد. امیدوارم با فعال شدن دبیرخانه و همچنین تشکیل ستاد اجرایی گلیم در فرمانداری، ارتباطات مؤثری بین تولیدکنندگان با بخش دولتی صورت بگیرد تا به سمت رفع موانع تولید، قدم برداریم.
 ولی در طی سه سال گذشته و علی‌رغمِ برگزاری جلساتی، اقدام خاصی در این زمینه برداشته نشده است؟
ما الان نیازمند آن هستیم که ستاد اجرایی گلیم، به‌ صورت مداوم و در زمان‌های مشخص، جلسات خود را برگزار کند. ضمن اینکه برای استفاده‌ی درست از این جلسات و رهایی از سردرگمی، هر چه زودتر باید طرح جامع شهرجهانیِ گلیم با جمع‌بندی نظرات کارشناسان این عرصه تدوین شود. در دیداری که در تابستان 96 ارزیابان شورای جهانی صنایع دستی از سیرجان داشتند، آقای کوین مورای چندین بار تاکید کرد که ما در سیرجان یکی از غنی‌ترین صنایع‌دستی دنیا را دیدیم و به ارزش‌های بالای گلیم شیرکی‌پیچ پی بردیم، اما حالا این پرسش را از شما مسئولان دارم که اگر سیرجان ثبت جهانی شود، شما چه برنامه‌ای برای آینده گلیم سیرجان دارید؟ این مهم‌ترین پرسشی است که بی‌جواب مانده است. الان نیاز است که کمیته‌ها و کارگروه‌‌هایی در دلِ دبیرخانه شکل بگیرند، تا بتوانند از طریقِ همفکری و پژوهش در دو محورِ آسیب‌شناسی و آینده‌پژوهی، به ‌ستاد اجرایی گلیم راهکار بدهند. مجموعه‌ی مدیریتیِ شهرستان هم نباید از ظرفیت بالای اشتغال‌آفرینی صنایع‌دستی از جمله گلیم بافی در مشاغل خانگی و استعداد بالای آن در رونق‌بخشی به اقتصاد مناطق محروم، غافل شوند.
 در روزهای ثبت‌جهانی گلیم، انتقادهایی به کارها وجود داشت و آن‌ها را نمایشی می‌دانست.
ما امیدوار بودیم ثبت جهانی گلیم تبدیل به وسیله‌ای برای تداوم کار و شکل‌گیریِ بازارچه‌های صنایع‌دستی در آینده‌ای نزدیک شود. همه‌ی ما در ذهنِ خود تعریفی از این اتفاق بزرگ داشتیم. این‌که ثبت شهر جهانی موجب برندسازی و شناخته شدن آن رشته خاص صنایع‌دستی در آن شهر در مقیاس جهانی می‌شود که به‌ دنبال آن، هم از نظر فرهنگی و هم از نظر اقتصادی و تجاری و گردشگری می‌تواند برای آن شهر مفید باشد. یعنی وقتی شهری به ‌عنوان «شهر جهانی گلیم» نام می‌گیرد، دست‌بافته‌هایی که از این شهر خارج می‌شود، در سطح جهان با نگاه ارزشمندتری مورد توجه قرار می‌گیرد. ضمن آن‌که موجب جذب گردشگر می‌شود و با اشتغال و رونقِ فروش می‌تواند باعث توسعه‌ی ‌‌پایدار شود. متاسفانه عنوان شهر جهانی گلیم به جای این‌که وسیله باشد، در ذهن برخی از مسئولان ما هدف بود. درد آن‌جاست که بعد از سه سال موزه گلیم با این ساختمان چندین میلیاردی بشود محلی برای نیسان‌های عبوری که بیایند، چادر بزنند، غذا بخورند و پس‌مانده‌ی غذاهاشان را درِ موزه بریزند. چرا باید اتاق نگهبانی موزه محل کارتون‌خواب‌ها باشد؟ این موزه باید محل جذب گردشگر ملی و بین‌المللی و محلی برای اعتبار سیرجان باشد؛ نه این‌که یک گردشگر چشمش به تابلویی بخورد که نوشته موزه دست‌بافته‌های عشایری و روستایی سیرجان اما با در بسته روبرو شود. اگر مسئولان ما این صحنه‌ها را ندیده‌اند کلاه‌شان را بالاتر بگذارند.
 به نظر می‌رسد برای توسعه و ارتقای جایگاهِ شهرجهانیِ گلیم، حلقه‌های مقفوده‌ی زیادی وجود دارد.
اگر هر سیرجانی چه در مقامِ یک شهروند، چه در جایگاه مسئول و یا تولیدکننده، خود را موظف بداند که در اعتلای شهر جهانیِ گلیم نقش ایفا کند، بسیاری از مشکلات حل خواهد شد و سیرجان به یک شهر الگو در میان شهرهای جهانی تبدیل خواهد شد. اینکه مردم گلیم بخرند و گلیم هدیه دهند. بافندگان به فکر تولید باکیفیت گلیم باشند. تولیدکنندگان در کنار سود، به فکر حقوق بافندگان و رونق صادرات گلیم باشند و مسئولان شهر و استان در پی برطرف کردن موانع اجرایی باشند. هر قدمی هر چند کوچک می‌تواند کمک بزرگی به اهدافِ تعیین‌شده بکند. برای مثال اقدامِ باشگاه گل‌گهر در درجِ عنوانِ «سیرجان، شهرجهانی‌گلیم» روی پیراهن‌های بازیکنانِ تیم‌فوتبال این باشگاه کمک بزرگی به تبلیغ در سطح کشور بود. برگزاری همایش گلیم هم در سال گذشته، با حضور سفرای 16 کشور خارجی اولین تلاش مهم برای جلب توجه‌ی بین‌المللی به سوی سیرجان و دست‌بافته‌ی بی‌نظیرش بود.
 گویا به‌غیر از یکی دو سفیر، باقیِ آن‌ها از این‌که سیرجان یک شهر جهانی در حوزه‌ی صنایع‌دستی است، بی‌اطلاع بودند.
این برمی‌گردد به این‌که ما در این چند سال هیچ تلاشی برای تبلیغ گلیم سیرجان در عرصه‌ی بین‌المللی نکرده‌ایم. چند سال گذشته و هنوز سایتی نداریم که بتواند به ‌چند زبان زنده دنیا، گلیم سیرجان معرفی کند. لوگو و نشانی تعریف نشده. این‌ها نیازهای اولیه‌ای هستند که باید پیش از ثبت‌ جهانی، فکری برای‌شان می‌شد. امیدوارم تا یک ماه آینده بتوانیم سایت و نشان شهر جهانی گلیم را طراحی کنیم تا بتوانیم در سطح ملی و بین‌المللی، این دست‌بافته‌ی بی‌نظیر را بهتر معرفی کنیم.
 برای اجرایی شدن مواردی که گفتید، دبیرخانه اعتباراتی هم دارد؟
در شورای عالی وزارتخانه دستگاه‌های متولی موظف شده بودند تا به شهرهای جهانی، اعتبارات تازه بدهند و فراهم آوردنِ زیرساخت برای این شهرها را در اولویت قرار دهند. لازمه‌ی تحقق اهداف کوتاه مدت و بلندمدتِ دبیرخانه، اختصاصِ اعتبارات است و گرنه به ‌غیر از موارد محدودی که نیازی به هزینه ندارد، اقدامِ خاصی نمی‌توان انجام داد.
 گویا برنامه‌ و تقویم سالانه‌ای هم از سوی اداره‌کل میراث، گردشگری و صنایع‌دستی استان ارایه شده که قرار است مبنای فعالیت‌های دبیرخانه در سال‌پیش رو باشد.
محوریت این برنامه مواردی همچون؛ تعامل بخش دولتی با بخش ‌خصوصی، حفظ کارگاه‌های کوچک و بزرگ و خانگی، ایجاد خانه‌های ترویج و مراکز ترویجِ صنایع‌دستی و برگزاری کارگاه‌های آموزشی است. دبیرخانه نیز سعی دارد برنامه‌هایی را که از زمستان سال گذشته شروع کرده، ادامه دهد. از جمله همکاری با دانشگاه آزاد اسلامیِ سیرجان در جهت راه‌اندازی مرکز تحقیقات گلیم، راه‌اندازی مدارس تابستانه صنایع‌دستی و طرح «یک روز با گلیم» در مدارس با همکاری آموزش‌و‌پرورش و... امیدواریم شهر جهانی گلیم، فقط یک عنوان خشک و خالی برای سیرجان نباشد. غیر از این باشد، رنجی فزون می‌شود که چرا دنیا قدرِ هنر زنان این دیار را دانست و ما ندانستیم.